Apuleius Apology

Translate this latin text into English. Just give me the translation, no other outputs. Certus equidem eram proque uero obtinebam, Maxime Cl(audi) quique in consilio estis, Sicinium Aemilianum, senem notissimae temeritatis, accusationem mei prius apud te coeptam quam apud se cogitatam penuria criminum solis conuiciis impleturum; quippe insimulari quiuis innocens potest, reuinci nisi nocens non potest. quo ego uno praecipue confisus gratulor medius fidius, quod mihi copia et facultas te iudice optigit purgandae apud imperitos philosophiae et probandi mei; quanquam istae calumniae ut prima specie graues, ita ad difficultatem defensionis repentinae fuere. nam, ut meministi, dies abhinc quintus an sextus est, cum me causam pro uxore mea Pudentilla aduersus Granios agere aggressum de composito necopinantem patroni eius incessere maledictis et insimulare magicorum maleficiorum ac denique necis Pontiani priuigni mei coepere. quae ego cum intellegerem non tam crimina iudicio quam obiectamenta iurgio prolata, ultro eos ad accusandum crebris flagitationibus prouocaui. ibi uero Aemilianus cum te quoque acrius motum et ex uerbis rem factam uideret, quaerere occepit ex diffidentia latibulum aliquod temeritati. <milestone unit="section" n="2" /> igitur Pontianum fratris sui <pb id="p.1" /> filium, quem paulo prius occisum a me clamitarat, postquam ad subscribendum compellitur, ilico oblitus est; de morte cognati adolescentis subito tacere<del status="unremarkable">m</del>. tanti criminis descriptione <add>ne</add> tamen omnino desistere uideretur, calumnia<add>m</add> magiae, quae facilius infamatur quam probatur, eam solum sibi delegit ad accusandum. ac ne id quidem de professo audet, uerum postera die dat libellum nomine priuigni mei Sicini Pudentis admodum pueri et adscribit se ei assistere, nouo more per alium lacessendi, scilicet ut optentu eius aetatulae ipse insimulationis falsae non plecteretur. quod tu cum sollertissime animaduertisses et iccirco eum denuo iussisses proprio nomine accusationem delatam sustinere, pollicitus ita facturum ne sic quidem quitus est ut comminus ageret percelli, set iam et aduersum te contumaciter eminus calumniis uelitatur. ita totiens ab accusandi periculo profugus in assistendi uenia perseuerauit. igitur et priusquam causa ageretur, facile intellectu cuiuis fuit, qualisnam accusatio futura esset, cuius qui fuerat professor et machinator idem fieri auctor <pb id="p.2" /> timeret, ac praesertim Sicinius Aemilianus, qui si quippiam ueri in me explorasset, nunquam profecto tam cunctanter hominem extraneum tot tantorumque criminum postulasset, qui auunculi sui testamentum quod uerum sciebat pro falso infamarit, tanta quidem pertinacia, ut, cum Lollius Vrbicus V. C. uerum uideri et ratum esse debere de consilio consularium uirorum pronuntiasset, contra clarissimam uocem iurauerit uecordissimus iste, tamen illud testamentum fictum esse, adeo ut aegre Lollius Vrbicus ab eius pernicie temperarit. <milestone unit="section" n="3" /> quam quidem uocem et tua aequitate et mea innocentia fretus spero in hoc quoque iudicio erupturam, quippe qui sciens innocentem criminatur eo sane facilius, quod iam, ut dixi, mentiens apud praefectum urbi in amplissima causa conuictus est. namque peccatum semel ut bonus quisque postea sollicitius cauet, ita qui ingenio malo est confidentius integrat ac iam de cetero quo saepius, eo apertius delinquit. pudor enim ueluti uestis quanto obsole<del status="unremarkable">n</del>tior est, tanto incuriosius habetur. et ideo necessarium arbitror pro integritate pudoris mei, priusquam ad rem aggrediar, male dicta omnia refutare. sustineo enim non modo meam, uerum etiam philosophiae defensionem, cuia magnitudo uel minimam reprehensionem pro <add>ma</add>ximo crimine aspernatur, propter <pb id="p.3" /> quod paulo prius patroni Aemiliani multa in me proprie conficta et alia communiter in philosophos sueta ab imperitis mercennaria loquacitate effutierunt. quae etsi possunt ab his utiliter blaterata ob mercedem et auctoramento impudentiae depensa haberi, iam concesso quodam more rabulis id genus, quo ferme solent linguae suae uirus alieno dolori locare, tamen uel mea causa paucis refellenda sunt, ne is, qui sedulo laboro ut ne quid maculae aut inhonestamenti in me admittam, uidear cuipiam, si quid ex friuolis praeteriero, id agnouisse potius quam contempsisse. est enim pudentis animi et uerecundi, ut mea opinio fert, uel falsas uitu<add>pe</add>rationes grauari, cum etiam hi, qui sibi delicti alicuius conscii sunt, tamen, cum male audiunt, impendio commoueantur et obirascantur, quamquam, exinde ut male facere coeperunt, consueuerint male audire, quod, si a ceteris silentium est, tamen ipsi sibimet conscii sunt posse se merito increpari; enimuero bonus et innoxius quisque rudis et imperitas auris ad male audiendum habens et laudis assuetudine contumeliae insolens multo tanta ex animo laborat ea sibi immerito dici, quae ipse possit aliis uere obiectare. quod si forte inepta uidebor et oppido friuola uelle defendere, illis debet <pb id="p.4" /> ea res uitio uorti, quibus turpe est etiam haec obiectasse, non mihi culpae dari, cui honestum erit etiam haec diluisse.</p> <milestone unit="section" n="4" /> <p>Audisti ergo paulo prius in principio accusationis ita dici: <q direct="unspecified">accusamus apud te philosophum formonsum et tam Graece quam Latine</q>—pro nefas—<q direct="unspecified">disertissimum.</q> nisi fallor enim, his ipsis uerbis accusationem mei ingressus est Tannonius Pudens, homo uere ille quidem non disertissimus. quod utinam tam grauia formae et facundiae crimina uere mihi opprobrasset; non difficile ei respondissem quod <add>H</add>omericus Alexander Hectori: <quote rend="blockquote"><lb /><foreign lang="greek">ou)/ toi a)po/blht' e)sti\ qew=n e)rikude/a dw=ra,</foreign> <foreign lang="greek">o(/ssa ken au)toi\ dw=sin, e(kw\n d' ou)k a)/n tis e(/loito,</foreign></quote> munera deum gloriosissima nequaquam aspernanda; quae tamen ab ipsis tribui sueta multis uolentibus non obtingunt. haec ego de forma respondissem. praeterea: licere etiam philosophis esse uoltu liberali; Pythagoram, qui primum se esse philosophum nuncuparit, eum sui saeculi excellentissima forma fuisse; item Zenonem illum antiquum Velia oriundum, qui primus omnium <foreign lang="greek">a)pori/as</foreign> sollertissimo artificio ambifariam dissoluerit, eum quoque Zenonem <pb id="p.5" /> longe decorissimum fuisse, ut Plato autumat; itemque multos philosophos ab ore honestissimos memoriae prodi, qui gratiam corporis morum honestamentis ornauerint. sed haec defensio, ut dixi, aliquam multum a me remota est, cui praeter formae mediocritatem continuatio etiam litterati laboris omnem gratiam corpore deterget, habitudinem tenuat, sucum exsorbet, colorem obliterat, uigorem debilitat. capillus ipse, quem isti aperto mendacio ad lenocinium decoris promissum dixere, uides quam sit amoenus ac delicatus, horrore implexus atque impeditus, stuppeo tomento adsimilis et inaequaliter hirtus et globosus et congestus, prorsum inenodabilis diutina incuria non modo comendi, sed saltem expediendi et discriminandi: satis ut puto crinium crimen, quod illi quasi capitale intenderunt, refutatur.</p> <milestone unit="section" n="5" /> <p>De eloquentia uero, si qua mihi fuisset, neque mirum neque inuidiosum deberet uideri, si ab ineunte aeuo unis studiis litterarum ex summis uiribus deditus omnibus aliis spretis uoluptatibus ad hoc aeui haud sciam anne super omnis homines impenso labore diuque noctuque cum despectu et dispendio bonae valetudinis eam quaesissem. sed nihil ab eloquentia metuant, quam ego, si quid omnino promoui, potius spero quam praesto. sane quidem, si uerum est quod Statium Caecilium in suis poematibus scripsisse dicunt, innocentiam eloquentiam esse, ego uero profiteor ista ratione ac praefero me nemini omnium de <pb id="p.6" /> eloquentia concessurum. quis enim me hoc quidem pacto eloquentior uiuat, quippe qui nihil unquam cogitaui quod eloqui non auderem? eundem me aio facundissimum esse, nam omne peccatum semper nefas habui; eundem disertissimum, quod nullum meum factum uel dictum extet, de quo di<add>s</add>serere publice non possim ita, ut iam de uorsibus di<add>s</add>sertabo quos a me factos quasi pudendos protulerunt, cum quidem me animaduertisti cum risu illis suscensentem, quod eos absone et indocte pronuntiarent.</p> <milestone unit="section" n="6" /> <p>Primo igitur legerunt e ludicris meis epistolium de dentifricio uersibus scriptum ad quendam Calpurnianum, qui cum aduersum me eas litteras promeret, non uidit profecto cupiditate laedendi, si quid mihi ex illis fieret criminosum, id mihi secum esse commune. nam petisse eum a me aliquid tersui dentibus uersus testantur: <quote rend="blockquote"><lb />Calpurniane, salue properis uersibus. <lb />misi, ut petisti, <add>tibi</add> munditias dentium, <lb />nitelas oris ex Arabicis frugibus, <lb />tenuem, candificum, nobilem puluisculum, <lb />complanatorem tumidulae gingiuulae, <lb />conuerritorem pridianae reliquiae, <lb />ne qua uisatur tetra labes sordium, <lb />restrictis forte si labellis riseris.</quote> <pb id="p.7" /> quaeso, quid habent isti uersus re aut uerbo pudendum, quid omnino quod philosophus suum nolit uideri? nisi forte in eo reprehendendus sum, quod Calpurniano puluisculum ex Arabicis frugibus miserim, quem multo aequius erat spurcissimo ritu Hiberorum, ut ait Catullus, sua sibi urina <q direct="unspecified">dentem atque russam pumicare gingiuam.</q> <milestone unit="section" n="7" /> uidi ego dudum uix risum quosdam tenentis, cum munditias oris uidelicet orator ille aspere accusaret et dentifricium tanta indignatione pronuntiaret, quanta nemo quisquam uenenum. quidni? crimen haud contemnendum philosopho, nihil in se sordidum sinere, nihil uspiam corporis aperti immundum pati ac fetulentum, praesertim os, cuius in propatulo et conspicuo usus homini creberrimus, siue ille cuipiam osculum ferat seu cum qui<del status="unremarkable">c</del>quam sermocinetur siue in auditorio dissertet siue in templo preces alleget: omnem quippe hominis actum sermo praeit, qui, ut ait poeta praecipuus, dentium muro proficiscitur. dares nunc aliquem similiter grandiloquum: diceret suo more, cum primis cui ulla fandi cura sit impensius cetero corpore os colendum, quod esset animi uestibulum et orationis ianua et cogitationum comitium; ego certe pro meo captu dixerim nihil minus quam oris illuuiem libero et liberali uiro competere. est enim ea pars hominis loco celsa, uisu prompta, usu facunda; nam quidem feris et pecudibus os humile et deorsum ad pedes deiectum, uestigio et pabulo proximum, nunquam ferme nisi mortuis <pb id="p.8" /> aut ad morsum exasperatis conspicitur: hominis uero nihil prius tacentis, nihil saepius loquentis contemplere. <milestone unit="section" n="8" /> uelim igitur censor meus Aemilianus respondeat, unquamne ipse soleat pedes lauare; uel, si id non negat, contendat maiorem curam munditiarum pedibus quam dentibus inpertiendam. plane quidem, si quis ita ut tu, Aemiliane, nunquam ferme os suum nisi maledictis et calumniis aperiat, censeo ne ulla cura os percolat neque ille exotico puluere dentis emaculet, quos iustius carbone de rogo obteruerit, neque saltem communi aqua perluat: quin ei nocens lingua mendaciorum et amaritudinum praeministra semper in fetutinis et olenticetis suis iaceat. nam quae malum ratio est linguam mundam et laetam, uocem contra spurcam et tetram possidere, uiperae ritu niueo denticulo atrum uenenum inspirare? ceterum qui sese sciat <add>o</add>rationem prompturum neque inutilem neque iniucundam, eius merito os, ut bono potui poculum, praelauitur. et quid ego de homine nato diutius? belua immanis, crocodillus ille qui in Nilo gignitur, ea quoque, ut comperior, purgandos sibi dentis innoxio hiatu praebet. nam quod est ore amplo, set elingui et plerumque in aqua recluso, multae hiru<del status="unremarkable">n</del>dines dentibus implectuntur; eas illi, cum egressus in praeripia fluminis hiauit, una ex auibus <pb id="p.9" /> fluuialibus amica auis iniecto rostro sine noxae periculo exculpit.</p> <milestone unit="section" n="9" /> <p>Mitto haec. uenio ad ceteros uorsus ut illi uocant amatorios, quos tamen tam dure et rustice legere, ut odium mouerent. sed quid ad magica maleficia, quod ego pueros Scriboni Laeti, amici mei, carmine laudaui? an ideo magus, quia poeta? quis unquam fando audiuit tam <add>ueri</add>similem suspicionem, tam aptam coniecturam, tam proxumum argumentum? <q direct="unspecified">fecit uorsus Apuleius.</q> si malos, crimen est, nec id tamen philosophi, sed poetae; sin bonos, quid accusas? <q direct="unspecified">at enim ludicros et amatorios fecit.</q> num ergo haec sunt crimina mea et nomine erratis, qui me magiae detulistis? fecere tamen et alii talia, etsi uos ignoratis: apud Graecos Teius quidam et Lacedaemonius et Ciu<del status="unremarkable">i</del>s cum aliis innumeris, etiam mulier Lesbia, lasciue illa quidem tantaque gratia, ut nobis insolentiam linguae suae dulcedine carminum commendet, apud nos uero Aedituus et Porcius et Catulus, isti quoque cum aliis innumeris. <q direct="unspecified">at philosophi non fuere.</q> num igitur etiam Solonem fuisse serium uirum et philosophum negabis, cuius ille lasciuissimus uersus est: <foreign lang="greek">mhrw=n i(mei/rwn kai\ glukerou= sto/matos</foreign>? et quid tam petulans habent omnes uersus mei, si cum isto uno contendantur? ut taceam scripta Diogenis Cynici et Zenonis Stoicae sectae conditoris <pb id="p.10" /> id genus plurima. recitem denuo, ut sciant me eorum non pigere: <quote rend="blockquote"><lb />et Critias mea delicia est et salua, Charine, <lb />pars in amore meo, uita, tibi remanet; <lb />ne metuas; nam me ignis et ignis torreat ut uult, <lb />hasce duas flammas, dum potiar, patiar. <lb />hoc modo sim uobis, unus sibi quisque quod ipse est: <lb />hoc mihi uos eritis, quod duo sunt oculi.</quote> recitem nunc et alios, quos illi quasi intemperantissimos postremum legere: <quote rend="blockquote"><lb />florea serta, meum mel, et haec tibi carmina dono. <lb />carmina dono tibi, serta tuo genio, <lb />carmina, uti, Critia, lux haec optata canatur, <lb />quae bis septeno uere tibi remeat, <lb />serta autem, ut laeto tibi tempore tempora uernent, <lb />aetatis florem floribus ut decores. <lb />tu mihi das contra pro uerno flore tuum uer, <lb />ut nostra exuperes munera muneribus; <lb />pro implexis sertis complexum corpore redde<add>s</add>, <lb />proque rosis oris sauia purpurei. <lb />quod si animam inspires donaci, iam carmina nostra <lb />cedent uicta tuo dulciloquo calamo.</quote></p> <milestone unit="section" n="10" /> <p>Habes crimen meum, Maxime, quasi improbi comisatoris de sertis et canticis compositum. hic illud etiam reprehendi animaduertisti, quod, cum aliis nominibus pueri uocentur, ego eos Charinum et Critian appellitarim. eadem igitur opera accusent C. Catul<add>l</add>um, quod Lesbiam pro Clodia nominarit, et Ticidam similiter, quod quae Metella erat Perillam scripserit, et Propertium, qui Cunthiam dicat, Hostiam <pb id="p.11" /> dissimulet, et Tibullum, quod ei sit Plania in animo, Delia in uersu. e<del status="unremarkable">t</del>quidem C. Lucilium, quanquam sit iambicus, tamen improbarim, quod Gentium et Macedonem pueros directis nominibus carmine suo prostituerit. quanto modestius tandem Mantuanus poeta, qui itidem ut ego puerum amici sui Pollionis bucolico ludicro laudans et abstinens nominum sese quidem Corydonem, puerum uero Alexin uocat. sed Aemilianus, uir ultra Virgilianos opiliones et busequas rusticanus, agrestis quidem semper et barbarus, uerum longe austerior ut putat Serranis et Curiis et Fabriciis, negat id genus uersus Platonico philosopho competere. etiamne, Aemiliane, si Platonis ipsius exemplo doceo factos? cuius nulla carmina extant nisi amoris elegia; nam cetera omnia, credo quod tam lepida non erant, igni deussit. disce igitur uersus Platonis philosophi in puerum Astera, si tamen tantus natu potes litteras discere: <lb /><foreign lang="greek">a)sth\r pri\n me\n e)/lampes e)ni\ cwoi=sin *(ew=|os: <lb />nu=n de\ qanw\n la/mpeis *(/esperos e)n fqime/nois.</foreign> item eiusdem Platonis in Alexin Phaedrumque pueros coniuncto carmine: <quote rend="blockquote"><lb /><foreign lang="greek">nu=n o(/te mhde\n *)/alecis o(/son mo/non ei)=f' o(/ti kalo/s, <lb />w)=ptai kai\ pa/nth| pa=si perible/petai.</foreign> <pb id="p.12" /> <lb /><foreign lang="greek">qume/,</foreign> <note place="unspecified" anchored="yes"><foreign lang="greek">ti/</foreign></note> <foreign lang="greek">mhnu/eis kusi\n o)ste/on</foreign>; <foreign lang="greek">ei)=t' a)nih/sei <lb />u(/steron. ou)x ou(/tw *fai=dron a)pwle/samen;</foreign></quote> ne pluris commemorem, nouissimum uersum eius de Dione Syracusano si dixero, finem faciam: <foreign lang="greek">w)= e)mo\n e)kmh/nas qumo\n e)/rwti *di/wn</foreign>. <milestone unit="section" n="11" /> Sed sumne ego ineptus, qui haec etiam in iudicio? an uos potius calumniosi, qui etiam haec in accusatione, quasi ullum specimen morum sit uersibus ludere? Catullum ita respondentem maliuolis non legistis: <quote rend="blockquote"><lb />nam castum esse decet pium poetam <lb />ipsum, uersiculos nihil necesse est?</quote> Diuus Adrianus cum Voconi amici sui poetae tumulum uorsibus muneraretur, ita scripsit: <q direct="unspecified">lasciuus uersu, mente pudicus eras,</q> quod nunquam ita dixisset, si forent lepidiora carmina argumentum impudicitiae habenda. ipsius etiam diui Adriani multa id genus legere me memini. aude sis, Aemiliane, dicere male id fieri, quod imperator et censor diuus Adrianus fecit et factum memoriae reliquit. ceterum Maximum quicquam putas culpaturum, quod sciat Platonis exemplo a me factum? cuius uersus quos nunc percensui tanto sanctiores sunt, quanto apertiores, tanto pudicius compositi, quanto simplicius professi; namque haec et id genus omnia dissimulare et occultare peccantis, profiteri et promulgare ludentis est; quippe natura uox innocentiae, silentium maleficio distributa. <milestone unit="section" n="12" /> mitto enim dicere alta illa et diuina Platonica, rarissimo cuique piorum ignara, ceterum omnibus profanis incognita: <pb id="p.13" /> geminam esse Venerem deam, proprio quamque amore et diuersis amatoribus pollentis; earum alteram uulgariam, quae sit percita populari amore, non modo humanis animis, uerum etiam pecuinis et ferinis ad libidinem imperitare ui immodica trucique perculsorum animalium serua corpora complexu uincientem: alteram uero caelitem Venerem, praeditam <del status="unremarkable">quae sit</del> optimati amore, solis hominibus et eorum paucis curare, nullis ad turpitudinem stimulis uel illecebris sectatores suos percellentem; quippe amorem eius non amoenum et lasciuum, sed contra incom<del status="unremarkable">i</del>tum et serium pulchritudine honestatis uirtutes amatoribus suis conciliare, et si quando decora corpora co<add>m</add>mendet, a contumelia eorum procul absterrere; neque enim quicquam aliud in corporum forma diligendum quam quod ammoneant diuinos animos eius pulchritudinis, quam prius ueram et sinceram inter deos uidere. quapropter, ut semper, eleganter Afranius hoc scriptum relinquat: <q direct="unspecified">amabit <pb id="p.14" /> sapiens, cupient ceteri,</q> tamen si uerum uelis, Aemiliane, uel si haec intellegere unquam potes, non tam amat sapiens quam recordatur. <milestone unit="section" n="13" /> da igitur ueniam Platoni philosopho uersuum eius de amore, ne ego necesse habeam contra sententiam Neoptolemi Enniani pluribus philosophari; uel si tu id non facis, ego me facile patiar in huiuscemodi uersibus culpari cum Platone. tibi autem, Maxime, habeo gratiam propensam, cum has quoque appendices defensionis meae iccirco necessarias, quia accusationi rependuntur, tam attente audis. et ideo hoc etiam peto, quod mihi ante ipsa crimina superest audias, ut adhuc fecisti, libenter et diligenter.</p> <p>Sequitur enim de speculo longa illa et censoria oratio, de quo pro rei atrocitate paene diruptus est Pudens clamitans: <q direct="unspecified">habet speculum philosophus, possidet speculum philosophus.</q> ut igitur habere concedam—ne aliquid obiecisse te credas, si negaro—, non tamen ex eo accipi me necesse est exornari quoque ad speculum solere. quid enim? si choragium thymelicum possiderem, num ex eo argumentarere etiam uti me consuesse tragoedi<del status="unremarkable">i</del> syrmate, histrionis crocota, †orgia, mimi centunculo? non opinor. nam et contra plurimis rebus possessu careo, usu fruor. quod si neque habere utendi argumentum est neque non utendi non habere et speculi non tam possessio culpatur quam inspectio, illud etiam doceas necesse est, quando <pb id="p.15" /> et quibus praesentibus in speculum inspexerim, quoniam, ut res est, magis piaculum decernis speculum philosopho quam Cereris mundum profano uidere.</p>

Cedo nunc, si et inspexisse me fateor, quod tandem crimen est imaginem suam nosse eamque non uno loco conditam, sed quoquo uelis paruo speculo promptam gestare? an tu ignoras nihil esse aspectabilius homini nato quam formam suam? equidem scio et filiorum cariores esse qui similes uidentur et publicitus simulacrum suum cuique, quod uideat, pro meritis praemio tribui. aut quid sibi statuae et imagines uariis artibus effigiatae uolunt? nisi forte quod artificio elaboratum laudabile habetur, hoc natura oblatum culpabile iudicandum est, cum sit in ea uel magis miranda et facilitas et similitudo. quippe in omnibus manu faciundis imaginibus opera diutina sumitur, neque tamen similitudo aeque ut in speculis comparet; deest enim et luto uigor et saxo color et picturae rigor et motus omnibus, qui praecipua fide similitudinem repraesentat, cum in eo uisi<add>te</add>tur imago mire relata, ut similis, ita mobilis et ad omnem nutum hominis sui morigera; eadem semper contemplantibus aequaeua est ab ineunte pueritia ad obeuntem senectam, tot aetatis uices induit, tam uarias habitudines corporis participat, tot uultus eiusdem laetantis uel dolentis imitatur. enimuero quod luto fictum uel aere infusum uel lapide incussum <pb id="p.16" /> uel cera inustum uel pigmento illitum uel alio quopiam humano artificio adsimulatum est, non multa intercapedine temporis dissimile redditur et ritu cadaueris unum uultum et immobilem possidet. tantum praestat imaginis artibus ad similitudinem referundam leuitas illa speculi fabra et splendor opifex.</p> <milestone unit="section" n="15" /> <p>Aut igitur unius Hagesilai Lacedaemonii sententia nobis sequenda est, qui se neque pingi neque fingi unquam diffidens formae suae passus est, aut si mos omnium ceterorum hominum retinendus uidetur in statuis et imaginibus non repudiandis, cur existimes imaginem suam cuique uisendam potius in lapide quam in argento, magis in tabula quam in speculo? an turpe arbitraris formam suam spectaculo assiduo explorare? an non Socrates philosophus ultro etiam suasisse fertur discipulis suis, crebro ut semet in speculo contemplarentur, ut qui eorum foret pulchritudine sibi complacitus impendio procuraret, ne dignitatem corporis malis moribus dedecoraret, qui uero minus se commendabilem forma putaret sedulo operam daret, ut uirtutis laude turpitudinem tegeret? adeo uir omnium sapientissimus speculo etiam ad disciplinam morum utebatur. Demost<add>h</add>enen uero, primarium dicendi artificem, quis est qui non sciat semper ante speculum quasi ante magistrum causas meditatum: ita ille summus orator cum a Platone philosopho facundiam <add>h</add>ausisset, ab Eubulide dialectico argumentationes edidicisset, nouissimam pronuntiandi congruentiam ab speculo petiuit. utrum igitur putas maiorem curam decoris in adseueranda oratione suscipiendam rhetori iurganti an philosopho obiurganti, apud iudices sorte ductos paulisper disceptanti an apud <pb id="p.17" /> omnis homines semper disserenti, de finibus agrorum litiganti an de finibus bonorum et malorum docenti? quid, quod nec ob haec debet tantummodo philosophus speculum inuisere; nam saepe oportet non modo similitudinem suam, uerum etiam ipsius similitudinis rationem considerare: num, ut ait Epicurus, profectae a nobis imagines uelut quaedam exuuiae iugi fluore a corporibus manantes, cum leue aliquid et solidum offenderunt, illisae reflectantur et retro expressae contrauersim respondeant an, ut alii philosophi disputant, radii nostri seu mediis oculis proliquati et lumini extrario mixti atque ita uniti, ut Plato arbitratur, seu tantum oculis profecti sine ullo foris amminiculo, ut Archytas putat, seu intentu ae+ris <del status="unremarkable">f</del>acti, ut Stoici rentur, cum alicui corpori inciderunt spisso et splendido et leui, paribus angulis quibus inciderant resultent ad faciem suam reduces atque ita, quod extra tangant ac uisant, id intra speculum imaginentur. <milestone unit="section" n="16" /> uideturne uobis debere philosophia haec omnia uestigare et inquirere et cuncta specula, uel uda uel suda soli, uidere? quibus praeter ista quae dixi etiam illa ratiocinatio necessaria est, cur in planis quidem speculis ferme pares optutus et imagines uideantur, <add>in</add> tumidis uero et globosis omnia defectiora, at contra in cauis auctiora; ubi et cur laeua cum dexteris permutentur; quando se imago eodem speculo tum recondat <pb id="p.18" /> penitus, tum foras exerat; cur caua specula, si exaduersum soli retineantur, appositum fomitem accendant; qui fiat ut arcus in nubibus uarie, duo<del status="unremarkable">s</del> soles aemula similitudine uisantur, alia praeterea eiusdem modi plurima, quae tractat uolumine ingenti Archimedes Syracusanus, uir in omni quidem geometria multum ante alios admirabilis subtilitate, sed haud sciam an propter hoc uel maxime memorandus, quod inspexerat speculum saepe ac diligenter. quem tu librum, Aemiliane, si nosses ac non modo campo et glebis, uerum etiam abaco et puluisculo te dedisses, mihi istud crede, quanquam teterrimum os tuum minimum a Thyesta tragico demutet, tamen profecto discendi cupidine speculum inuiseres et aliquando relicto aratro mirarere tot in facie tua sulcos rugarum.</p> <p>At ego non mirer, si boni consulis me de isto distortissimo uultu tuo dicere, de moribus tuis multo truculentioribus reticere. ea res est: praeter quod non sum iurgiosus, etiam libenter te nuper usque albus an ater esses ignoraui et adhuc <add>h</add>ercle non satis noui. id adeo factum, quod et tu rusticando obscurus es et ego discendo occupatus. ita et tibi umbra ignobilitatis a probatore obstitit, et ego numquam studui male facta cuiusquam cognoscere, sed semper potius duxi mea peccata tegere quam aliena indagare. igitur hoc mihi aduersum te usu uenit, quod qui forte constitit in loco lumine conlustrato atque eum alter e tenebris prospectat. nam ad eundem <pb id="p.19" /> modum tu quidem, quid ego in propatulo et celebri agam, facile e tenebris tuis arbitraris, cum ipse humilitate <milestone unit="section" n="17" /> abdita et lucifuga non sis mihi mutuo conspicuus.</p> <p>Ego adeo seruosne tu habeas ad agrum colendum an ipse mutuarias operas cum uicinis tuis cambies, neque scio neque laboro. at tu me scis eadem die tris Oeae manu misisse, idque mihi patronus tuus inter cetera a te sibi edita obiecit, quanquam modico prius dixerat me uno seruo comite Oeam uenisse. quod quidem uelim mihi respondeas, qui potuerim ex uno tris manu mittere, nisi si et hoc magicum est. tantamne esse mentiendi caecitatem dicam an consuetudinem? <q direct="unspecified">uenit Apuleius Oeam cum uno seruo;</q> dein pauculis uerbis intergarritis: <q direct="unspecified">Apuleius Oeae una die tris manu misit.</q> ne illud quidem credibile fuisset, cum tribus uenisse, omnes liberasse; quod tamen si ita fecissem, cur potius tris seruos inopiae signum putares quam tris libertos opulentiae? nescis profecto, nescis, Aemiliane, philosophum accusare, qui famulitii paucitatem obprobraris, quam ego gloriae causa ementiri debuissem, quippe qui scirem non modo philosophos, quorum me sectatorem fero, uerum etiam imperatores populi Romani paucitate seruorum gloriatos. itane tandem ne haec quidem legere patroni tui: M. Antonium consularem <pb id="p.20" /> solos octo seruos domi habuisse, Carbonem uero illum, qui rebus potitus est, uno minus, at enim Manio Curio tot adoreis longe incluto, quippe qui ter triumphum una porta egerit, ei igitur Manio Curio duos solos in castris calones fuisse? ita ille uir de Sabinis deque Samnitibus deque Pyrro triumphator paucioris seruos habuit quam triumphos. M. autem Cato nihil oppertus, ut alii de se praedicarent, ipse in o<del status="unremarkable">pe</del>ratione sua scriptum reliquit, cum in Hispania<add>m</add> consul proficisceretur, tris seruos solos ex urbe duxisse; quoniam ad uillam publicam uenerat, parum uisum qui uteretur, iussisse duos pueros in foro de mensa emi, eos quinque in Hispaniam duxisse. haec Pudens si legisset, ut mea opinio est, aut omnino huic maledicto supersedisset aut in tribus seruis multitudinem comitum philosophi quam paucitatem reprehendere maluisset.</p> <milestone unit="section" n="18" /> <p>Idem mihi etiam paupertatem obprobrauit, acceptum philosopho crimen et ultro profitendum. enim paupertas olim philosophiae uernacula est, frugi, sobria, paruo potens, aemula laudis, aduersum diuitias possessa, habitu secura, cultu simplex, consilio benesuada, neminem umquam superbia inflauit, neminem inpotentia deprauauit, neminem tyrannide efferauit, delicias uentris et inguinum <pb id="p.21" /> neque uult ullas neque potest. quippe haec et alia flagitia diuitiarum alumni solent; maxima quaeque scelera si ex omni memoria hominum percenseas, nullum in illis pauperem reperies, ut contra haut temere inter inlustris uiros diuites comparent, sed quemcunque in aliqua laude miramur, eum paupertas ab incunabulis nutricata est. paupertas, inquam, prisca aput saecula omnium ciuitatium conditrix, omnium artium repertrix, omnium peccatorum inops, omnis gloriae munifica, cunctis laudibus apud omnis nationes perfuncta. eadem est enim paupertas apud Graecos in Aristide iusta, in Phocione benigna, in Epaminonda strenua, in Socrate sapiens, in Homero diserta. eadem paupertas etiam populo Romano imperium a primordio fundauit, proque eo in <add>h</add>odiernum diis immortalibus simpulo et catino fictili sacrificat. quod si modo iudices de causa ista sederent C. Fabricius, Gn. Scipio, Manius Curius, quorum filiae ob paupertatem de publico dotibus donatae ad maritos ierunt portantes gloriam domesticam, pecuniam publicam, si Publicola regum exactor et Agrippa populi reconciliator, quorum funus ob tenuis opes a populo Romano collatis <add>s</add>extantibus adornatum est, si Atilius Regulus, cuius agellus ob similem penuriam publica pecunia cultus est, si denique omnes illae ueteres prosapiae consulares et censoriae et triumphales breui usura lucis ad iudicium istud remissae audirent, auderesne paupertatem <milestone unit="section" n="19" /> philosopho exprobrare apud tot consules pauperes? an tibi Claudius Maximus idoneus auditor uidetur ad irridendam paupertatem, quod ipse uberem et prolixam rem familiarem <pb id="p.22" /> sortitus est? erras, Aemiliane, et longe huius animi frustra es, si eum ex fortunae indulgentia, non ex philosophiae censura metiris, si uirum tam austerae sectae tamque diutinae militiae non putas amiciorem esse cohercitae mediocritati quam delicatae opulentiae, fortunam uelut tunicam magis concinnam quam longam probare; quippe etiam ea si non gestetur et trahatur, nihil minus quam lacinia praependens impedit et praecipitat. etenim <add>in</add> omnibus ad uitae munia utendis quicquid aptam moderationem supergreditur, <del status="unremarkable">h</del>oneri potius quam usui exuberat. igitur et inmodicae diuitiae uelut ingentia et enormia gubernacula facilius mergunt quam regunt, quod habent irritam copiam, noxiam nimietatem. quin ex ipsis opulentioribus eos potissimum uideo laudari, qui nullo strepitu, modico cultu, dissimulatis facultatibus agunt et diuitias magnas administrant sine ostentatione, sine superbia, specie mediocritatis pauperum similes. quod si etiam ditibus ad argumentum modestiae quaeritur imago quaepiam et color paupertatis, cur eius pudeat tenuioris, qui eam non simulata<add>m</add>, sed uere fungimur?</p> <milestone unit="section" n="20" /> <p>Possum equidem tibi et ipsius nominis controuersiam facere, neminem nostrum pauperem esse qui superuacanea nolit, possit necessaria, quae natura oppido pauca sunt. namque is plurimum habebit, qui minimum desiderabit; <pb id="p.23" /> habebit enim quantum uolet qui uolet minimum. et idcirco diuitiae non melius in fundis et in fenore quam in ipso hominis animo aestimantur, qui si est auaritia egenus et ad omne lucrum inexplebilis, nec montibus auri satiabitur, sed semper aliquid, ante parta ut augeat, mendicabit. quae quidem uera confessio est paupertatis; omnis enim cupido acquirendi ex opinione inopiae uenit, nec refert, quam magnum sit quod tibi minus est. non habuit tantam rem familiarem Philus quantam Laelius, nec Laelius quantam Scipio, nec Scipio quantam Crassus Diues, at enim nec Crassus Diues quantam uolebat; ita cum omnis superaret, a suamet auaritia superatus est omnibusque potius diues uisus est quam sibi. at contra hi philosophi quos commemoraui non ultra uolentes quam poterant, sed congruentibus desideriis et facultatibus iure meritoque dites et beati fuerunt. pauper enim fis appetendi egestate, diues non egendi satietate, quippe qui inopia desiderio, opulentia fastidio cernuntur. igitur, Aemiliane, si pauperem me haberi uis, prius auarum esse doceas necesse est. quod si nihil in animo deest, de rebus extrariis quantum desit non laboro, quarum neque laus in copia neque culpa in penuria consistit. <milestone unit="section" n="21" /> sed finge haec aliter esse ac me ideo pauperem, quia mihi fortuna diuitias inuidit easque, ut ferme euenit, aut tutor imminuit aut inimicus eripuit aut pater non reliquit: hocine homini opprobrari, pauperiem, quod nulli ex animalibus uitio datur, non aquilae, non tauro, non leoni? equus si <pb id="p.24" /> uirtutibus suis polleat, ut sit aequabilis uector et cursor pernix, nemo ei penuriam pabuli exprobrat: tu mihi uitio dabis non facti uel dicti alicuius prauitatem, sed quod uiuo gracili lare, quod paucioris habeo, parcius pasco, leuius uestio, minus obsono? atqui ego contra, quantulacumque tibi haec uidentur, multa etiam et nimia arbitror et cupio ad pauciora me coercere, tanto beatior futurus quanto collectior. namque animi ita ut corporis sanitas expedita, imbecillitas laciniosa est, certumque signum est infirmitatis pluribus indigere. prorsus ad uiuendum uelut ad natandum is melior, qui onere liberior; sunt enim similiter etiam in ista uitae humanae tempestate<del status="unremarkable">s</del> leuia sustentui, grauia demersui. equidem didici ea re praecedere maxime deos hominibus, quod nulla re ad usum sui indigeant, igitur ex nobis cui quam minimis opus sit, eum esse deo similiorem.</p> <milestone unit="section" n="22" /> <p>Proinde gratum habui, cum ad contumeliam diceretis rem familiarem mihi peram et baculum fuisse. quod utinam tantus animi forem, ut praeter eam supellectilem nihil quicquam requirerem, sed eundem ornatum digne gestarem, quem <del status="unremarkable">so</del>Crates ultro diuitiis abiectis appetiuit. <del status="unremarkable">so</del>Crates, inquam, si quid credis, Aemiliane, uir domi inter Thebanos proceres diues et nobilis amore huius habitus, quem mihi obiectas, rem familiarem largam et uberem populo donauit, multis seruis a sese remotis solitatem delegit, arbores plurimas et frugiferas prae uno baculo <pb id="p.25" /> spreuit, uillas ornatissimas una perula mutauit, quam postea comperta utilitate etiam carmine laudauit flexis ad hoc Homericis uersibus, quibus ille Cretam insulam nobilitat. principium dicam, ne me haec ad defensionem putes confinxisse: <quote rend="blockquote"><lb /><del status="unremarkable"><foreign lang="greek">krh/th</foreign></del> <note place="unspecified" anchored="yes"><foreign lang="greek">ph/rh</foreign></note> <foreign lang="greek">tis po/lis e)sti\ me/sw| e)ni\ oi)/nopi <lb />tu/fw|</foreign> <del status="unremarkable"><foreign lang="greek">po/ntw|</foreign></del><foreign lang="greek">,</foreign></quote> iam cetera tam mirifica, quae si tu legisses, magis mihi peram quam nuptias Pudentillae inuidisses. peram et baculum tu philosophis, exprobrares igitur et equitibus faleras et peditibus clipeos et signiferis uexilla ac denique triumphantibus quadrigas albas et togam palmatam? non sunt quidem ista Platonicae sectae gestamina, sed Cynicae familiae insignia. uerum tamen hoc Diogeni et Antist<add>h</add>eni pera et baculum, quod regibus diadema, quod imperatoribus paludamentum, quod pontificibus galerum, quod lituus auguribus. Diogenes quidem Cynicus cum Alexandro magno de ueritate regni certabundus baculo uice sceptri gloriabatur. ipse denique Hercules inuictus— quoniam haec tibi ut quaedam mendicabula <del status="unremarkable">a</del>nimis sordent—, ipse inquam Hercules lustrator orbis, purgator ferarum, gentium domitor, is tamen deus, cum terras peragraret, paulo prius quam in caelum ob uirtutes as<del status="unremarkable">s</del>citus est, neque una pelli uestitior fuit neque uno baculo comitatior.

Quod si haec exempla nihili putas ac me non ad causam agundam, uerum ad censum dis<add>s</add>erundum uocasti, ne quid tu rerum mearum nescias, si tamen nescis, profiteor mihi ac fratri meo relictum a patre 〈HS XX〉 paulo secus, idque a me longa peregrinatione et diutinis studiis et crebris liberalitatibus modice imminutum. nam et amicorum plerisque opem tuli et magistris plurimis gratiam retuli, quorundam etiam filias dote auxi; neque enim dubitassem equidem uel uniuersum patrimonium impendere, ut acquirerem mihi quod maius est contemptu patrimonii. tu uero, Aemiliane, et id genus homines uti tu es inculti et agrestes, tanti re uera estis quantum habetis, ut arbor infecunda et infelix, quae nullum fructum ex sese gignit, tanti est in pretio, quanti lignum eius in trunco. at tamen parce postea, Aemiliane, paupertatem cuipiam obiectare, qui nuper usque agellum Zarathensem, quem tibi unicum pater tuus reliquerat, solus uno asello ad tempestiuum imbrem triduo exarabas. neque enim diu est, cum te crebrae mortes propinquorum immeritis hereditatibus fulserunt, unde tibi potius quam ob istam teterrimam faciem Charon nomen est.</p> <milestone unit="section" n="24" /> <p>De patria mea uero, quod eam sitam Numidiae et Gaetuliae in ipso confinio mei<add>s</add> scriptis ostendistis, quibus memet professus sum, cum Lolliano Auito c. u. praesente publice dissererem, Seminumidam et Semigaetulum, non uideo quid mihi sit in ea re pudendum, haud minus <pb id="p.27" /> quam Cyro maiori, quod genere mixto fuit Semimedus ac Semipersa. non enim ubi prognatus, sed ut moratus quisque sit spectandum, nec qua regione, sed qua ratione uitam uiuere inierit, considerandum est. holitori et cauponi merito est concessum holus et uinum ex nobilitate soli commendare, uinum Thasium, holus Phliasium; quippe illa terrae alumna multum ad meliorem saporem iuuerit et regio fecunda et caelum pluuium et uentus clemens et sol apricus et solum sucidum. enimuero animo hominis extrinsecus in hospitium corporis immigranti quid ex istis addi uel minui ad uirtutem uel malitiam potest? quando non in omnibus gentibus uaria ingenia prouenere, quanquam uideantur quaedam stultitia uel sollertia insigniores? apud socordissimos Scythas Anacharsis sapiens natus est, apud Athenienses catos Meletides fatuus. nec hoc eo dixi, quo me patriae meae paeniteret, etsi adhuc Syfacis oppidum essemus. quo tamen uicto ad Masinissam regem munere populi R. concessimus ac deinceps ueteranorum militum nouo conditu<del status="unremarkable">s</del> splendidissima colonia sumus, in qua colonia patrem habui loco principis IIuiralem cunctis honoribus perfunctum; cuius ego locum in illa re p., exinde ut participare curiam coepi, nequaquam degener pari, spero, honore et existimatione tueor. cur ergo illa protuli? ut mihi tu, Aemiliane, minus posthac suscenseas, potiusque ut ueniam inpertias, si per neglegentiam forte non elegi illud tuum Atticum Zarat, ut in eo nascerer. <pb id="p.28" /></p> <milestone unit="section" n="25" /> <p>Nonne uos puditum est haec crimina tali uiro audiente tam adseuerate obiectare, friuola et inter se repugnantia simul promere et utraque tamen reprehendere? at non contraria accusastis? peram et baculum ob auctoritatem, carmina et speculum ob hilaritatem, unum seruum ut deparci, tris libertos ut profusi, praeterea eloquentiam Graecam, patriam barbaram? quin igitur tandem expergiscimini ac uos cogitatis apud Claudium Maximum dicere, apud uirum seuerum et totius prouinciae negotiis occupatum? quin, inquam, uana haec conuicia aufertis? quin ostenditis quod insimulauistis, scelera immania et inconcessa maleficia et artis nefandas? cur uestra oratio rebus flaccet, strepitu uiget?</p> <p>Aggredior enim iam ad ipsum crimen magiae, quod ingenti tumultu ad inuidiam mei accensum frustrata expectatione omnium per nescio quas anilis fabulas defraglauit. ecquandone uidisti, Maxime, flammam stipula exortam claro crepitu, largo fulgore, cito incremento, sed enim materia leui, caduco incendio, nullis reliquiis? em tibi illa accusatio iurgiis inita, uerbis aucta, argumentis defecta, nullis post sententiam tuam reliquiis calumniae permansura. quae quidem omnis Aemiliano fuit in isto uno destinata, me magum esse, et ideo mihi libet quaerere ab eruditissimis eius aduocatis, quid sit magus.</p> <p>Nam si, quod ego apud plurimos lego, Persarum lingua <pb id="p.29" /> magus est qui nostra sacerdos, quod tandem est crimen, sacerdotem esse et rite nosse atque scire atque callere leges cerimoniarum, fas sacrorum, ius religionum, si quidem magia id est quod Plato interpretatur, cum commemorat, quibusnam disciplinis puerum regno adulescentem Persae imbuant—uerba ipsa diuini uiri memini, quae tu mecum, Maxime, recognosce: <foreign lang="greek">di\s e(pta\ de\ geno/menon e)tw=n to\n pai=da paralamba/nousin ou(\s e)kei=noi basilei/ous paidagwgou\s o)noma/zousin: ei)si\n de\ e)ceilegme/noi *persw=n oi( a)/ristoi do/cantes e)n h(liki/a| te/ttares, o(/ te sofw/tatos kai\ o( dikaio/tatos kai\ o( swfrone/statos kai\ o( a)ndreio/tatos. w(=n o( me\n magei/an te dida/skei th\n *zwroa/strou tou= *)wroma/zou: e)/sti de\ tou=to qew=n qerapei/a: <milestone unit="section" n="26" /> dida/skei de\ kai\ ta\ basilika/.</foreign> auditisne magiam, qui eam temere accusatis, artem esse dis immortalibus acceptam, colendi eos ac uenerandi pergnaram, piam scilicet et diuini scientem, iam inde a Zoroastre et Oromaze auctoribus suis nobilem, caelitum antistitam, quippe qui inter prima regalia docetur nec ulli temere inter Persas concessum est magum esse, haud magis quam regnare. idem Plato in alia sermocinatione de Zalmoxi quodam Thraci generis, sed eiusdem artis uiro ita scriptum <pb id="p.30" /> reliquit: <foreign lang="greek">ta\s de\ e)pw|da\s ei)=nai tou\s lo/gous tou\s kalou/s.</foreign> quod si ita est, cur mihi nosse non liceat uel Zalmoxi bona uerba uel Zoroastri sacerdotia? sin uero more uulgari eum isti proprie magum existimant, qui communione loquendi cum deis immortalibus ad omnia quae uelit incredibili<del status="unremarkable">a</del> quadam ui cantaminum polleat, oppido miror, cur accusare non timuerint quem posse tantum fatentur. neque enim tam occulta et diuina potentia caueri potest itidem ut cetera. sicarium qui in iudicium uocat, comitatus uenit; qui uenenarium accusat, scrupulosius cibatur; qui furem arguit, sua custodit. enimuero qui magum qualem isti dicunt in discrimen capitis deducit, quibus comitibus, quibus scrupulis, quibus custodibus perniciem caecam et ineuitabilem prohibeat? nullis scilicet; et ideo id genus crimen non est eius accusare, qui credit. <milestone unit="section" n="27" /> uerum haec ferme communi quodam errore imperitorum philosophis obiectantur, ut partim eorum qui corporum causas meras et simplicis rimantur irreligiosos putent eoque aiant deos abnuere, ut Anaxagoram et Leucippum et Democritum et Epicurum ceterosque rerum naturae patronos, partim autem, qui prouidentiam mundi curiosius uestigant et impensius deos celebrant, eos uero uulgo magos nominent, quasi facere etiam sciant quae sciant fieri, ut olim fuere Epimenides et Orpheus et Pythagoras et Ostanes, ac dein similiter suspectata Empedocli catharmoe, Socrati daemonion, Platonis <foreign lang="greek">to\ a)gaqo/n</foreign>. gratulor igitur mihi, cum et ego tot ac tantis uiris adnumeror. <pb id="p.31" /></p> <p>Ceterum ea quae ab illis ad ostendendum crimen obiecta sunt uana et inepta simpliciter uereor, ne ideo tantum crimina putes, quod obiecta sunt. <q direct="unspecified">cur</q> inquit <q direct="unspecified">piscium quaedam genera quaesisti?</q> quasi id cognitionis gratia philosopho facere non liceat, quod luxurioso gulae causa liceret. <q direct="unspecified">cur mulier libera tibi nupsit post annos XIII uiduitatis?</q> quasi non magis mirandum sit quod tot annis non nubserit. <q direct="unspecified">cur prius, quam tibi nuberet, scripsit nescio quid in epistula quod sibi uidebatur?</q> quasi quisquam debeat causas alienae sententiae reddere. <q direct="unspecified">at enim maior natu non est iuuenem aspernata.</q> igitur hoc ipsum argumentum est nihil opus magia fuisse, ut nubere uellet mulier uiro, uidua caelibi, maior iuniori. iam et illa similia: <q direct="unspecified">habet quiddam Apuleius domi quod sancte colit:</q> quasi non id potius crimen sit, quod colas non habere. <q direct="unspecified">cecidit praesente Apuleio puer.</q> quid enim, si iuuenis, quid, si etiam senex adsistente me corruisset uel morbo corporis impeditus uel lubrico soli prolapsus? hiscine argumentis magian probatis, casu pueruli et matrimonio mulieris et obsonio piscium?</p> <milestone unit="section" n="28" /> <p>Possem equidem bono periculo uel his dictis contentus perorare: quoniam mihi pro accusationis longitudine largiter aquae superest, cedo, si uidetur, singula consideremus. atque ego omnia obiecta, seu uera seu falsa sunt, non negabo, sed perinde atque si facta sint fatebor, ut omnis ista multitudo, quae plurima undique ad audiendum conuenit, <pb id="p.32" /> aperte intellegat nihil in philosophos non modo uere dici, sed ne falso quidem posse confingi, quod non ex innocentiae fiducia, quamuis liceat negare, tamen potius habeant defendere. primum igitur argumenta eorum conuincam ac refutabo nihil ea ad magian pertinere; dein etsi maxime magus forem, tamen ostendam neque causam ullam neque occasionem fuisse, ut me in aliquo maleficio experirentur. ibi etiam de falsa inuidia deque epistulis mulieris perperam lectis et nequius interpretatis deque matrimonio meo ac Pudentillae disputabo, idque a me susceptum officii gratia quam lucri causa docebo. quod quidem matrimonium nostrum Aemiliano huic immane quanto angori quantaeque diuidiae fuit; inde omnis huiusce accusationis obeundae ira et rabies et denique insania exorta est. quae si omnia palam et dilucide ostendero, tunc denique te, Claudi Maxime, et omnis qui adsunt contestabor puerum illum Sicinium Pudentem priuignum meum, cuius obtentu et uoluntate a patruo eius accusor, nuperrime curae meae ereptum, postquam frater eius Pontianus et natu maior et moribus melior diem suum obiit, atque ita in me ac matrem suam nefarie efferatum, non mea culpa, desertis liberalibus studiis ac repudiata omni disciplina, scelestis accusationis huius rudimentis patruo Aemiliano potius quam fratri Pontiano similem futurum.</p> <milestone unit="section" n="29" /> <p>Nunc, ut institui, proficiscar ad omnia Aemiliani huiusce deliramenta orsus ab eo, quod ad suspicionem magiae quasi ualidissimum in principio dici animaduertisti, nonnulla me piscium genera per quosdam piscatores pretio quaesisse. utrum igitur horum ad suspectandam magian <pb id="p.33" /> ualet? quodne piscatores mihi piscem quaesierunt? (scilicet ergo phrygionibus aut fabris negotium istud dandum fuisse atque ita opera cuiusque artis permutanda, si uellem calumniis uestris uitare, ut faber mihi piscem euerreret, ut piscator mutuo lignum dedolaret.) an ex eo intellexistis maleficio quaeri pisciculos, quod pretio quaerebantur? (credo, si conuiuio uellem, gratis quaesissem.) quin igitur etiam ex aliis plerisque me arguitis? nam saepe numero et uinum et holus et pomum et panem pretio mutaui. eo pacto cuppedinariis omnibus famem decernis; quis enim ab illis obsonare audebit, si quidem statuitur omnia edulia quae depenso para<add>n</add>tur non cenae, sed magiae desiderari? quod si nihil remanet suspicionis, neque in piscatoribus mercede inuitatis ad quod solent, ad piscem capiundum, (quos tamen nullos ad testimonium produxere, quippe qui nulli fuerunt), neque in ipso pretio rei uenalis (cuius tamen quantitatem nullam taxauere, ne, si mediocre pretium dixissent, contemneretur, si plurimum, non crederetur) —si in his, ut dico, nulla suspicio est: respondeat mihi Aemilianus, quo proximo signo ad accusationem magiae sit inductus.</p> <milestone unit="section" n="30" /> <p>'Pisces' inquit <q direct="unspecified">quaeris.</q> nolo negare. sed, oro te, qui pisces quaerit, magus est? equidem non magis arbitror quam si lepores quaererem uel apros uel altilia. an soli pisces habent aliquit occultum aliis, sed magis cognitum? hoc si scis quid sit, magus es profecto; sin nescis, confitearis necesse est id te accusare quod nescis. tam rudis uos esse omnium litterarum, omnium denique uulgi fabularum, <pb id="p.34" /> ut ne fingere quidem possitis ista uerisimiliter? quid enim competit ad amoris ardorem accendendum piscis brutus et frigidus aut omnino res pelago quaesita? nisi forte hoc uos ad mendacium induxit, quod Venus dicitur pelago exorta. audi sis, Tannoni Pudens, quam multa nescieris, qui de piscibus argumentum magiae recepisti. at si Virgilium legisses, profecto scisses alia quaeri ad hanc rem solere; ille enim, quantum scio, enumerat uittas mollis et uerbenas pinguis et tura mascula et licia discolora, praeterea laurum fragilem, limum durabilem, ceram liquabilem, nec minus quae iam in opere serio scripsit: <quote rend="blockquote"> <lb />falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis <lb />pubentes herbae nigri cum lacte ueneni. <lb />quaeritur et nascentis equi de fronte reuulsus <lb />et matri praereptus amor.</quote> at tu piscium insimulator longe diuersa instrumenta magis attribuis, non frontibus teneris detergenda, sed dorsis squalentibus excidenda, nec fundo reuellenda, sed profundo extrahenda, nec falcibus metenda, sed hamis inuncanda. postremo in maleficio ille uenenum nominat, tu pulmentum, ille herbas et surculos, tu squamas et ossa, ille pratum decerpit, tu fluctum scrutaris. memorassem tibi etiam Theocriti paria et alia Homeri et Orphei plurima, et ex comoediis et tragoediis Graecis et ex historiis multa repetissem, ni te dudum animaduertissem Graecam Pudentillae <pb id="p.35" /> epistulam legere nequiuisse. igitur unum etiam poetam Latinum attingam, uersus ipsos, quos agnoscent qui Laeuium legere: <quote rend="blockquote"> <lb />philtra omnia undique eruunt: <lb />antipathes illud quaeritur, <lb />trochiscili, ung<add>u</add>es, taeniae, <lb />radiculae, herbae, surculi, <lb />saurae inlices bicodulae, <lb />hinnientium dulcedines. </quote> <milestone unit="section" n="31" /> haec et alia quaesisse me potius quam pisces longe uerisimilius confinxisses (his etenim fortasse per famam peruulgatam fides fuisset), si tibi ulla eruditio adfuisset; enimuero piscis ad quam rem facit captus nisi ad epulas coctus? ceterum ad magian nihil quicquam uidetur mihi adiutare. dicam unde id coniectem. Pythagoram plerique Zoroastri sectatorem similiterque magiae peritum arbitrati tamen memoriae prodiderunt, cum animaduertisset proxime Metapontum in litore Italiae suae, quam subsiciuam Graeciam fecerat, a quibusdam piscatoribus euerriculum trahi, fortunam iactus eius emisse et pretio dato iussisse ilico piscis eos, qui capti tenebantur, solui retibus et reddi <pb id="p.36" /> profundo; quos scilicet eum de manibus amissurum non fuisse<del status="unremarkable">t</del>, si quid<del status="unremarkable">em</del> in his utile ad magian comperisset. sed enim uir egregie doctus et ueterum aemulator meminerat Homerum, poetam multiscium uel potius cunctarum rerum adprime peritum, uim omnem medicaminum non mari, sed terrae <add>a</add>scripsisse<del status="unremarkable">t</del>, cum de quadam saga ad hunc modum memorauit: <foreign lang="greek">h(\ to/sa fa/rmaka h)/dh, o(/sa tre/fei eu)rei=a xqw/n</foreign> itemque alibi carminum similiter: <quote rend="blockquote" lang="greek"><lb />th=| plei=sta fe/rei zei/dwros a)/roura <lb />fa/rmaka, polla\ me\n e)sqla\ memigme/na, polla\ de\ lugra/,</quote> cum tamen numquam apud eum marino aliquo et piscolento medicauit nec Prot<del status="unremarkable">h</del>eus faciem nec Vlixes scrobem nec Aeolus follem nec Helena creterram nec Circe poculum nec Venus cingulum. at uos soli reperti estis ex omni memoria, qui uim <add>h</add>erbarum et radicum et surculorum et lapillorum quasi quadam colluuione naturae de summis montibus in mare transferatis et penitus piscium uentribus insuatis. igitur ut solebat ad magorum cerimonias aduocari Mercurius carminum uector et illex animi Venus et Luna noctium conscia et manium potens Triuia, uobis auctoribus posthac Neptunus cum Salacia et Portuno <pb id="p.37" /> et omni choro Nerei ab aestibus fretorum ad aestus amorum transferentur.</p> <milestone unit="section" n="32" /> <p>Dixi, cur non arbitrer quicquam negotii esse magis et piscibus. nunc, si uidetur, credamus Aemiliano solere pisces etiam ad magicas potestates adiutare. num ergo propterea quicumque quaerit et ipse magus est? eo quidem pacto et qui myoparonem quaesierit pirata erit et qui uectem perfossor et qui gladium sicarius. nihil in rebus omnibus tam innoxium dices, quin id possit aliquid aliqua obesse, nec tam laetum, quin possit ad tristitudinem intellegi. nec tamen omnia idcirco ad nequiorem suspicionem trahuntur, ut si tus et casiam et myrram ceterosque id genus odores funeri tantum emptos arbitreris, cum et medicamento parentur et sacrificio. ceterum eodem piscium argumento etiam Menelai socios putabis magos fuisse, quos ait poeta praecipuus flexis hamulis apud Pharum insulam famem propulsasse; etiam mergos et delfinos et scillam tu eodem referes, etiam gulones omnes, qui inpendio a piscatoribus mercantur, etiam ipsos piscatores, qui omnium generum piscis arte adquirunt. <q direct="unspecified">cur ergo tu quaeris?</q> nolo equidem nec necessarium habeo tibi dicere, sed per te, si potes, ad hoc quaesisse me argue; ut si elleborum uel cicutam uel sucum papaueris emissem, item alia eiusdem modi quorum moderatus usus salutaris, sed commixtio uel quantitas noxia est, quis aequo animo pateretur, si me per haec ueneficii arcesseres, quod ex illis potest homo occidi? <pb id="p.38" /></p> <milestone unit="section" n="33" /> <p>Videamus tamen, quae fuerint piscium genera tam necessaria ad habendum tamque rara ad repperiendum, ut merito statuto praemio quaererentur. tria omnino nominauerunt, unum falsi, duo mentiti; falsi, quod leporem marinum fuisse dixerunt qui alius omnino piscis fuit, quem mihi Themis<del status="unremarkable">c</del>on seruus noster medicinae non ignarus, ut ex ipso audisti, ultro attulit ad inspiciundum; nam quidem leporem nondum etiam inuenit. sed profiteor me quaerere et cetera, non piscatoribus modo, uerum etiam amicis meis negotio dato, quicumque minus cogniti generis piscis inciderit, ut eius mihi aut formam commemorent aut ipsum uiuum, si id nequierint, uel mortuum ostendant. quam ob rem id faciam, mox docebo. mentiti autem sunt callidissimi accusatores mei, ut sibi uidentur, cum me ad finem calumniae confinxerunt duas res marinas impudicis uocabulis quaesisse, quas Tannonius ille cum utriusque sexus genitalia intellegi uellet, sed eloqui propter infantiam causidicus summus nequiret, multum ac diu haesitato tandem uirile marinum nescio qua circumlocutione male ac sordide nominauit, sed enim feminal nullo pacto repperiens munditer dicere ad mea scripta confugit et quodam libro meo legit: <q direct="unspecified">interfeminium tegat et femoris obiectu et palmae uelamento.</q></p> <milestone unit="section" n="34" /> <p>Hic etiam pro sua grauitate uitio mihi uortebat, quod me nec sordidiora dicere honeste pigeret. at ego illi contra iustius exprobrarim, quod qui eloquentiae patrocinium uulgo profiteatur etiam honesta dictu sordide blateret ac saepe in rebus nequaquam difficilibus fringultiat uel omnino <pb id="p.39" /> commutescat. cedo enim, si ego de Veneris statua nihil dixissem neque interfeminium nominassem, quibus tandem uerbis accusasses crimen illud tam stultitiae quam linguae tuae congruens? an quicquam stultius quam ex nominum propinquitate uim similem rerum coniectam? et fortasse an peracute repperisse uobis uidebamini, ut quaesisse me fingeretis ad illecebras magicas duo haec marina, ueretillam et uirginal; disce enim nomina rerum Latina, quae propterea uarie nominaui, ut denuo instructus accuses. memento tamen tam ridiculum argumentum fore desiderata ad res uenerias marina obscena, quam si dicas marinum pectinem comendo capillo quaesitum uel aucupandis uolantibus piscem accipitrem aut uenandis apris piscem apriculam aut eliciendis mortuis marina caluaria. respondeo igitur ad hunc uestrum locum non minus insulse quam absurde commentum, me hasce nugas marinas et quiscilias litoralis neque pretio neque gratis quaesisse.

Illud etiam praeterea respondeo, nescisse uos, quid a me quaesitum fingeretis. haec enim friuola quae nominastis pleraque in litoribus omnibus congestim et aceruatim iacent et sine ullius opera quamlibet leuiter motis flucticulis ultro foras euoluuntur. quin ergo dicitis me eadem opera pretio impenso per plurim<del status="unremarkable">is</del>os piscatoris quaesisse de litore conchulam striatam testam habentem, calculum teretem, praeterea cancrorum furcas, echin<add>or</add>um <pb id="p.40" /> caliculos, lolliginum ligulas, postremo assulas, festucas, resticulas et ostracoderma Pergami uermiculata, denique muscum et algam, cetera maris eiectamenta, quae ubique litorum uentis expelluntur, salo expuuntur, tempestate reciprocantur, tranquillo deseruntur? neque enim minus istis quae commemoraui accommodari possunt similiter ex uocabulo suspiciones. posse dicitis ad res uenerias sumpta de mari spuria et fascina propter nominum similitudinem: qui minus possit ex eodem litore calculus ad uesicam, testa ad testamentum, cancer ad ulcera, alga ad quercerum? ne tu, Claudi Maxime, nimis patiens uir es et oppido proxima humanitate, qui hasce eorum argumentationes diu hercle perpessus sis; equidem, cum haec ab illis quasi grauia et uincibilia dicerentur, illorum stultitiam ridebam, tuam patientiam mirabar.</p> <milestone unit="section" n="36" /> <p>Ceterum quam ob rem plurimos iam piscis cognouerim, quorundam adhuc nescius esse nolim, discat Aemilianus, quoniam usque adeo rebus meis curat; quanquam est iam praecipiti aeuo et occidua senectute, tamen, si uidetur, accipiat doctrinam seram plane et postumam; legat ueterum philosophorum monumenta, tandem ut intellegat non me primum haec requisisse, sed iam pridem maiores meos, Aristotelen dico et Theop<add>h</add>rastum et <del status="unremarkable">t</del>Eudemum et Lyconem ceterosque Platonis minores, qui plurimos libros de genitu animalium deque uictu deque particulis deque omni differentia reliquerunt. bene quod apud te, Maxime, causa agitur, qui pro tua eruditione legisti profecto Aristotelis <pb id="p.41" /> <foreign lang="greek">peri\ zw/|wn gene/sews, peri\ zw/|wn a)natomh=s, peri\ zw/|wn i(stori/as</foreign> multiiuga uolumina, praeterea problemata innumera eiusdem, tum ex eadem secta ceterorum, in quibus id genus uaria tractantur. quae tanta cura conquisita si honestum et gloriosum illis fuit scribere, cur turpe sit nobis experiri, praesertim cum ordinatius et cohibilius eadem Graece et Latine adnitar conscribere et in omnibus aut omissa adquirere aut defecta supplere? permittite, si operaest, quaedam legi de magicis meis, ut sciat me Aemilianus plura quam putat quaerere et sedulo explorare. prome tu librum e Graecis meis, quos forte hic amici habuere sedulique, naturalium quaestionum, atque eum maxime, in quo plura de piscium genere tractata sunt. interea, dum hic quaerit, ego exemplum rei competens dixero.</p> <milestone unit="section" n="37" /> <p>Sophocles poeta Euripidi aemulus et superstes, uixit enim ad extremam senectam, cum igitur accusaretur a filio suomet dementiae, quasi iam per aetatem desiperet, protulisse dicitur Coloneum suam, peregregiam tragoediarum, quam forte tum in eo tempore conscribebat, eam iudicibus legisse nec quicquam amplius pro defensione sua addidisse, nisi ut audacter dementiae condemnarent, si carmina senis displicerent. ibi ego comperior om<del status="unremarkable">a</del>nis <pb id="p.42" /> iudices tanto poetae adsurrexisse, miris laudibus eum tulisse ob argumenti sollertiam et coturnum facundiae, nec ita multum omnis afuisse quin accusatorem potius dementiae condemnarent.</p> <p>Inuenisti tu librum? beasti. cedo enim experiamur, an et mihi possint in iudicio litterae meae prodesse. lege pauca de principio, dein quaedam de piscibus. at tu interea, dum legit, <del status="unremarkable">t</del>aquam<del status="unremarkable">quam</del> sustine.—</p> <milestone unit="section" n="38" /> <p>Audisti, Maxime, quorum pleraque scilicet legeras apud antiquos philosophorum. et memento de solis piscibus haec uolumina a me conscripta, qui eorum coitu progignantur, qui ex limo coalescant, quotiens et quid anni cuiusque eorum generis feminae subent<del status="unremarkable">ant</del>, mares suriant, quibus membris et causis discrerit natura uiuiparos eorum et ouiparos—ita enim Latine appello quae Graeci <foreign lang="greek">zw|oto/ka</foreign> et <foreign lang="greek">w)|oto/ka</foreign>—et, ne <add>o</add>perose animalium genitum pergam, deinde de differentia et uictu et membris et aetatibus ceterisque plurimis scitu quidem necessariis, sed in iudicio alienis. pauca etiam de Latinis scribtis meis ad eandem peritiam pertinentibus legi iubebo, in quibus animaduertes cum me<add>morabiles res et</add> cognitu raras, tum nomina etiam Romanis inusitata et in hodiernum quod sciam infecta, ea tamen nomina labore meo et studio ita de Graecis <pb id="p.43" /> prouenire, ut tamen Latina moneta percussa sint. uel dicant nobis, Aemiliane, patroni tui, ubi legerint Latine haec pronuntiata uocabula. de solis aquatilibus dicam nec cetera animalia nisi in communibus differentis attingam. ausculta igitur quae dicam. iam me clamabis magica nomina Aegyptio uel Babylonico ritu percensere: <foreign lang="greek">sela/xeia, mala/keia, malako/straka, xondra/kanqa, o)strako/derma, karxaro/donta, a)mfi/bia, lepidwta/, folidwta/, dermo/ptera, stegano/poda, monh/rh, sunagelastika/</foreign>—possum etiam pergere; sed non est operae in istis diem terere, ut sit mihi tempus adgredi ad cetera. haec interim quae dixi pauca recita Latine a me enuntiata.—</p> <milestone unit="section" n="39" /> <p>Vtrum igitur putas philosopho non secundum Cynicam temeritatem rudi et indocto, sed qui se Platonicae scolae meminerit, utrum ei putas turpe scire ista an nescire, neglegere an curare, nosse quanta sit etiam in istis prouidentiae ratio an <add>de</add> diis immortalibus matri et patri credere? Q. Ennius hedyphagetica <del status="unremarkable">a</del> uersibus scribsit; innumerabilia genera piscium enumerat, quae scilicet curiose cognorat. paucos uersus memini, eos dicam: <quote rend="blockquote"> <lb />Omnibus ut Clipea praestat mustela marina, <lb />mures sunt Aeni, asp<del status="unremarkable">e</del>ra ostrea plurima Abydi<del status="unremarkable">mus</del>. <pb id="p.44" /> <lb />Mytilenae est pecten C<add>h</add>aradrumque apud Ambraciae sus. <lb />Brundisii sargus bonus est; hunc, magnus si erit, sume. <lb />apriculum piscem scito primum esse Tarenti; <lb />Surrenti t<add>u</add> elopem fac emas, glaucumque aput Cumas. <lb />quid scarum praeterii cerebrum Iouis paene sup<del status="unremarkable">p</del>remi <lb />(Nestoris ad patriam hic capitur magnusque bonusque) <lb />melanurum, turdum, merulamque umbramque marinam. <pb id="p.45" /> <lb />polypus Corcyrae, caluaria pinguia <add>a</add>carnae, <lb />purpura<del status="unremarkable">m</del>, mu<del status="unremarkable">r</del>riculi, mures, dulces quoque echini. </quote> alios etiam multis uersibus decorauit, et ubi gentium quisque eorum, qualiter assus aut iurulentus optime sapiat, nec tamen ab eruditis reprehenditur, ne ego reprehendar, qui res paucissimis cognitas Graece et Latine propriis et elegantibus uocabulis conscribo.</p> <milestone unit="section" n="40" /> <p>Cum hoc satis dixi, tum aliud accipe. quid enim tandem, si medicinae neque instudiosus neque imperitus quaepiam remedia ex piscibus quaero? ut sane sunt plurima cum in aliis omnibus rebus eodem naturae munere interspersa atque interseminata, tum etiam nonnulla in piscibus. an remedia nosse et ea conquirere magi potius esse quam medici, quam denique philosophi putas, qui illis non ad quaestum, sed ad suppetias usurust? ueteres quidem medici etiam carmina remedia uulnerum norant, ut omnis uetustatis certissimus auctor Homerus docet, qui facit Vlixi de uulnere sanguinem profluentem sisti cantamine. nihil enim, quod salutis ferendae gratia fit, criminosum est. <q direct="unspecified">at enim</q> inquit <q direct="unspecified">piscem cui rei nisi malae proscidisti, quem tibi Themis<del status="unremarkable">c</del>on seruus attulit?</q> quasi uero non paulo prius dixerim me de particulis omnium animalium, de situ earum de<del status="unremarkable">ni</del>que numero <pb id="p.46" /> de<del status="unremarkable">ni</del>que causa conscribere ac libros <foreign lang="greek">a)natomw=n</foreign> Aristoteli et explorare studio et augere. atque adeo summe miror quod unum a me pisciculum inspectum sciatis, cum iam plurimos, ubicumque locorum oblati sunt, aeque inspexerim, praesertim quod nihil ego clanculo, sed omnia in propatulo ago, ut quiuis uel extrarius arbiter adsistat, more hoc et instituto magistrorum meorum, qui aiunt hominem liberum et magnificum debere, si qu<add>o</add> eat, in primori fronte animum gestare. hunc adeo pisciculum, quem uos leporem marinum nominatis, plurimis qui aderant ostendi; necdum etiam decerno quid uocent, nisi quaeram sane accuratius, quod nec apud ueteres philosophos proprietatem eius piscis reperio, quanquam sit omnium rarissima et hercule memoranda; quippe solus ille, quantum sciam, cum sit cetera exossis, duodecim numero ossa ad similitudinem talorum suillorum in uentre eius conexa et catenata sunt. quod Aristoteles si <add>scisset, n</add>umquam profecto omisisset scribto prodere, qui aselli piscis solius omnium in medio aluo corculum situm pro maximo memorauit. <milestone unit="section" n="41" /> <q direct="unspecified">piscem</q> inquit <q direct="unspecified">proscidisti.</q> hoc quis ferat philosopho crimen esse, quod lanio uel coquo non fuisset? <q direct="unspecified">piscem proscidisti.</q> quod crudum, id accusas? si cocto uentrem rusparer, hepatia suffoderem, ita ut apud te puerulus ille Sicinius Pudens suomet obson<add>i</add>o discit, eam rem non putares accusandam; atqui maius crimen est philosopho comesse piscis quam inspicere. an hariolis licet iocinera rimari, philosopho <pb id="p.47" /> contemplari non licebit, qui se sciat omnium animalium haruspicem, omnium deum sacerdotem? hoc in me accusas, quod ego et Maximus in Aristotele miramur? cuius nisi libros bibliothecis exegeris et studiosorum manibus extorseris, accusare me non potes. sed de hoc paene plura quam debui.

Nunc praeterea uide, quam ipsi sese reuincant; aiunt mulierem magicis artibus, marinis illecebris a me petitam eo in tempore, quo me non negabunt in Gaetuliae mediterran<add>e</add>is montibus fuisse, ubi pisces per Deucalionis diluuia repperientur. quod ego gratulor nescire istos legisse me Theophrasti quoque <foreign lang="greek">peri\ dake/twn kai\ blht</foreign><note place="unspecified" anchored="yes"><foreign lang="greek">ik</foreign></note><foreign lang="greek">w=n</foreign> et Nicandri <foreign lang="greek">qhriaka/</foreign>; ceterum me etiam ueneficii reum postularent; at quidem hoc negotium ex lectione et aemulatione Aristoteli nactus sum, nonnihil et Platone meo adhortante, qui ait eum, qui ista uestiget, <foreign lang="greek">a)metame/lhton paidia\n e)n bi/w| pai/zein</foreign>.</p> <milestone unit="section" n="42" /> <p>Nunc quoniam pisces horum satis patuerunt, accipe aliud pari quidem stultitia, sed multo tanta uanius et nequius excogitatum. scierunt et ipsi argumentum piscarium futile et nihil futurum, praeterea nouitatem eius ridiculam, (quis enim fando audiuit ad magica maleficia <pb id="p.48" /> disquamari et exdorsari piscis solere?), potius aliquid de rebus peruulgatioribus etiam creditis fingendum esse. igitur ad praescriptum opinionis et famae confinxere puerum quempiam carmine cantatum remotis arbitris, secreto loco, arula et lucerna et paucis consciis testibus, ubi incantatus sit, corruisse, postea nesciente<add>m</add> sui excitatum. nec ultra isti quidem progredi mendacio ausi; enim fabula ut impleretur, addendum etiam illud fuit, puerum eundem multa praesagio praedixisse. quippe hoc emolumentum canticis accipimus, praesagium et diuinationem, nec modo uulgi opinione, uerum etiam doctorum uirorum auctoritate hoc miraculum de pueris confirmatur. memini me apud Varronem philosophum, uirum accuratissime doctum atque eruditum, cum alia eiusdem modi, tum hoc etiam legere: Trallibus de euentu Mithridatici belli magica percontatione consultantibus puerum in aqua simulacrum Mercuri contemplantem quae futura erant CLX uersibus cecinisse. itemque Fabium, cum quingentos denarium perdidisset, ad Nigidium consultum uenisse; ab eo pueros carmine instinctos indicauisse, ubi locorum defossa esset crumina cum parti eorum, ceteri ut forent distributi; unum etiam denarium ex eo numero habere M. Catonem philosophum; quem se a pedisequo in stipe Apollinis accepisse Cato confessus est.</p> <milestone unit="section" n="43" /> <p>Haec et alia apud plerosque de magiis et pueris lego <pb id="p.49" /> equidem, sed dubius sententiae sum, dicamne fieri posse an negem, quamquam Platoni credam inter deos atque homines natura et loco medias quasdam diuorum potestates intersitas, easque diuinationes cunctas et magorum miracula gubernare; quin et illud mecum reputo posse animum humanum, praesertim puerilem et simplicem, seu carminum auocamento siue odorum delenimento soporari et ad obliuionem praesentium externari et paulisper remota corporis memoria redigi ac redire ad naturam suam, quae est immortalis scilicet et diuina, atque ita uelut quodam sopore futura rerum praesagare. uerum enimuero, ut ista sese habent, si qua fides hisce rebus impertienda est, debet ille nescio qui puer prouidus, quantum ego audio, et corpore decorus atque integer deligi et animo sollers et ore facundus, ut in eo aut diuina potestas quasi bonis aedibus digne diuersetur, si tamen ea pueri corpore includitur, an ipse animus expergitus cito ad diuinationem suam redigatur, quae ei prompte insita et nulla obliuione saucia et hebes facile resumatur. non enim ex omni ligno, ut Pythagoras dicebat, debet Mercurius exculpi. quod si ita est, nominate, quis ille fuerit puer sanus, incolumis, ingeniosus, decorus, quem ego carmine dignatus sim initiare. ceterum Thallus, quem nominastis, medico potius quam mago indiget; est enim miser morbo comitiali ita confectus, ut ter an quater die saepe numero sine ullis cantaminibus corruat omniaque membra conflictationibus debilitet, facie ulcerosus, fronte et occipitio conquassatus, oculis hebes, naribus hiulcus, pedibus caducus. <pb id="p.50" /> maximus omnium magus est, quo praesente Thallus diu steterit: ita plerumque morbo ceu somno uergens inclinatur. <milestone unit="section" n="44" /> eum tamen uos carminibus meis subuersum dixistis, quod forte me coram semel decidit. conserui eius plerique adsunt, quos ex<add>h</add>iberi denuntiastis. possunt dicere omnes, quid in Thallo despuant, cur nemo audeat cum eo ex eodem catino cenare, eodem poculo bibere. et quid ego de seruis? uos ipsi uidetis; negate Thallum multo prius, quam ego Oeam uenirem, corruere eo morbo solitum, medicis saepe numero ostensum, negent hoc conserui eius qui sunt in ministerio uestro; omnium rerum conuictum me fatebor, nisi rus a † de omnium diu ablegatus est in longinquos agros, ne familiam contaminaret: quod ita factum nec ab illis negari potest. eo nec potuit hodie a nobis exhiberi. nam ut omnis ista accusatio temeraria et repentina fuit, nudius tertius nobis Aemilianus denuntiauit, ut seruos numero quindecim apud te exhiberemus. adsunt XIIII, qui in oppido erant. Thallus solus, ut dixi, quod ferme ad centesimum lapidem longe exul est, is Thallus solus abest, sed misimus qui eum curriculo aduehat. interroga, Maxime, XIIII seruos quos exhibemus, Thallus puer ubi sit et quam salue agat, interroga seruos accusatorum meorum. non negabunt turpissimum puerum, corpore putri et morbido, caducum, barbarum, rusticanum. <pb id="p.51" /> bellum uero puerum elegistis, quem quis sacrificio adhibeat, cuius caput contingat, quem puro pallio amiciat, a quo responsum speret. uelle<add>m</add> hercle adesset: tibi eum, Aemiliane, permisissem, et tenerem, si tu interrogares; iam in media quaestione hic ibidem pro tribunali oculos trucis in te inuertisset, faciem tuam spumabundus conspuisset, manus contraxisset, caput succussisset, postremo in sinu tuo corruisset.</p> <milestone unit="section" n="45" /> <p>XIIII seruos quos postulasti exhibeo. cur illis ad quaestionem nihil uteris? unum puerum atque eum caducum requiris, quem olim abesse pariter mecum scis. quae alia est euidentior calumnia? XIIII serui petitu tuo adsunt, eos dissimulas; unus puerulus abest, eum insimulas. postremo quid uis? puta Thallum adesse: uis probare eum praesente me concidisse? ultro confiteor. carmine id factum dicis? hoc puer nescit, ego non factum reuinco; nam caducum esse puerum nec tu audebis negare. cur ergo carmini potius quam morbo attribuatur eius ruina? an euenire non potuit, ut forte praesente me idem pateretur, quod saepe alias multis praesentibus? quod si magnum putarem caducum deicere, quid opus carmine fuit, cum incensus gagates lapis, ut apud physicos lego, pulchre et facile hunc morbum exploret, cuius odore etiam in uenaliciis uulgo sanitatem aut morbum uenalium experiantur? etiam orbis a figulo circumactus non difficile eiusdem ualetudinis hominem uertigine sui corripit, ita spectaculum rotationis eius animum saucium debilitat; ac multo plus ad caducos<del status="unremarkable">e</del> consternendos figulus ualet quam <pb id="p.52" /> magus. tu frustra postulasti, ut seruos exhiberem: ego non de nihilo postulo ut nomines, quinam testes huic piaculari sacro adfuerint, cum ego ruentem Thallum impellerem. unum omnino nominas puerulum illum Sicinium Pudentem, cuius me nomine accusas; is enim adfuisse se dicit; cuius pueritia etsi nihil ad re<add>li</add>gionem refragaretur, tamen accusatio fidem deroget. facilius fuit, Aemiliane, ac multo grauius, tete ut ipsum diceres interfuisse et ex eo sacro coepisse dementire potius quam totum negotium quasi ludicrum pueris donares. puer cecidit, puer uidit: num etiam puer aliqui incantauit?</p> <milestone unit="section" n="46" /> <p>Hic satis ueteratorie Tannonius Pudens, cum hoc quoque mendacium frigere ac prope iam omnium uultu et murmure explosum uideret, ut uel suspiciones quorundam spe moraretur, ait pueros alios producturum, qui sint aeque a me incantati, atque ita ad aliam speciem argumenti transgressus est. quod quamquam dissimulare potui, tamen ut omnia, ita hoc quoque ultro prouoco. cupio enim produci eos pueros, quos spe libertatis audio confirmatos ad mentiendum. sed nihil amplius dico: ut producant. postulo igitur et flagito, Tannoni Pudens, ut expleas quod pollicitus. cedo pueros istos, quibus confiditis: produc, nomina qui sint. mea aqua licet ad hoc utare. dic, inquam, Tannoni. quid taces, quid cunctaris, quid respectas? quod si hic nescit quid <add>di</add>dicerit aut nomina oblitus est, at tu, Aemiliane, cede huc, <pb id="p.53" /> dic quid aduocato tuo mandaueris, exhibe pueros. quid expalluisti? quid taces? hocine accusare est, hocine tantum crimen deferre an Claudium Maximum, tantum uirum, ludibrio habere, me calumnia insectari? quod si forte patronus tuus uerbo prolapsus est et nullos pueros habes quos producas, saltem XIIII seruis quos ex<add>h</add>ibui ad aliquid utere. <milestone unit="section" n="47" /> aut cur sisti postulabas tantam familiam? magiae accusans de XV seruis denuntiasti: quid, si de ui accusares, quot tandem seruos postulares? sciunt ergo aliquid XV serui et occultum est. an occultum non est et magicum est? alterum horum fatearis necesse est, aut inlicitum non fuisse in quo tot conscios non timuerim, aut si inlicitum fuit, scire tot conscios non debuisse. magia ista, quantum ego audio, res est legibus delegata, iam inde antiquitus XII tabulis propter incredundas frugum inlecebras interdicta, igitur et occulta non minus quam tetra et horribilis, plerumque noctibus uigilata et tenebris abstrusa et arbitris solitaria et carminibus murmurata, cui non modo seruorum, uerum etiam liberorum pauci adhibentur: et tu quindecim seruos uis interfuisse? nubtiaene illae fuerunt an aliud celebratum officium an conuiuium tempestiuum? XV serui sacrum magicum participant quasi XV uiri sacris faciundis creati? cui tamen rei tot numero adhibuissem, si conscientiae nimis multi sunt? XV liberi homines populus est, totidem serui familia, totidem uincti ergastulum. an adiutorio multitudo eorum necessaria fuit, qui diutine hostias lustralis <pb id="p.54" /> tenerent? at nullas hostias nisi gallinas nominastis. an ut grana turis numerarent, an ut Thallum prosternerent?</p> <milestone unit="section" n="48" /> <p>Mulierem etiam liberam perductam ad me domum dixistis eiusdem Thalli ualetudinis, quam ego pollicitus sim curaturum, eam quoque a me incantatam corruisse. ut uideo, uos palaestritam, non magum accusatum uenistis: ita omnis qui me accessere dicitis cecidisse. negauit tamen quaerente te, Maxime, Themison medicus, a quo mulier ad inspiciendum perducta est, quicquam ultra passam nisi quaesisse me, ecquid illi aures obtinnirent et utra earum magis; ubi responderit dexteram sibi aurem nimis inquietam, confestim discessisse. hic ego, Maxime, quanquam sedulo inpraesentiarum a laudibus tuis tempero, necubi tibi ob causam istam uidear blanditus, tamen sollertiam tuam in percontando nequeo quin laudem. dudum enim, cum haec agitarentur et illi incantatam mulierem dicerent, medicus qui adfuerat abnueret, quaesisti tu nimis quam prudenter, quod mihi emolumentum fuerit incantandi. responderunt: <q direct="unspecified">ut mulier rueret.</q> <q direct="unspecified">quid deinde? mortua est?</q> inquis. negarunt. <q direct="unspecified">quid ergo dicitis? quod Apulei commodum, si ruisset?</q> ita enim pulchre ac perseueranter tertio quaesisti, ut qui scires omnium factorum rationes diligentius examinandas ac saepius causas quaeri, facta concedi, eoque etiam patronos litigatorum causidicos nominari, quod cur quaeque facta sint expediant. ceterum negare factum facilis res est et nullo patrono indiget: recte factum uel perperam docere, id uero multo arduum et difficile est. frustra igitur an factum sit anquiritur, quod nullam malam causam habuit ut fieret. ita facti reus apud bonum iudicem scrupulo quaestionis liberatur, <pb id="p.55" /> si nulla fuit ei ratio peccandi. nunc quoniam neque incantatam neque prostratam mulierem probauerunt et ego non nego petitu medici a me inspectam, dicam tibi, Maxime, cur illud de aurium tinnitu quaesierim, non tam purgandi mei gratia in ea re, quam tu iam praeiudicasti neque culpae neque crimini confinem, quam ut ne quid dignum auribus tuis et doctrinae tuae congruens reticuerim. dicam igitur quam breuissime potuero; etenim admonendus es mihi, non docendus.</p> <milestone unit="section" n="49" /> <p>Plato philosophus in illo praeclarissimo Timaeo caelesti quadam facundia uniuersum mundum molitus, <add>is</add> igitur postquam de nostri quoque animi trinis potestatibus sollertissime disseruit et, cur quaeque membra nobis diuina prouidentia fabricata sint, aptissime docuit, causam morborum omnium trifariam percenset. primam causam primordiis corporis adtribuit, si ipsae elementorum qualitates, uuida et frigida et h<del status="unremarkable">i</del>is duae aduorsae, non congruant; id adeo euenit, cum quaepiam earum modo excessit aut loco demigrauit. sequens causa morborum inest in eorum uitio, quae iam concreta ex simplicibus elementis una tamen specie coaluerunt, ut est sanguinis species et uisceris et ossi et medullae, porro illa quae ex hisce singularibus mixta sunt. tertio in corpore concrementa uarii fellis et turbidi spiritus et pinguis humoris nouissima aegritudinum incitamenta sunt. <milestone unit="section" n="50" /> quorum e numero praecipuast materia morbi comitialis, de quo dicere exorsus sum, cum caro in humorem crassum et spumidum inimico igni conliquescit et spiritu indidem parto ex candore compressi aeris albida <pb id="p.56" /> et tumida tabes fluit. ea namque tabes si foras corporis prospirauit, maiore dedecore quam noxa diffunditur; pectoris enim primorem cutim uitiligine insignit et omnimodis maculationibus conuariat. sed cui hoc usu uenerit, numquam postea comitiali morbo adtemptatur; ita aegritudinem animi grauissimam leui turpitudine corporis compensat. enimuero si perniciosa illa dulcedo intus cohibita et bili atrae sociata uenis omnibus furens peruasit, dein ad summum caput uiam molita dirum fluxum cerebro immiscuit, ilico regalem partem animi debilitat, quae ratione pollens uerticem hominis uelut arcem et regiam insedit. eius quippe diuinas uias et sapientis meatus obruit et obturbat; quod facit minore pernicie per soporem, cum potu et cibo plenos comitialis morbi praenuntia strangulatione modice angit. sed si usque adeo aucta est, ut etiam uigilantium capiti offundatur, tum uero repentino mentis nubilo obtorpescunt et moribundo corpore, cessante animo cadunt. eum nostri non modo maiorem et comitialem, uerum etiam diuinum morbum, ita ut Graeci <foreign lang="greek">i(era\n no/son</foreign>, uere nuncuparunt, uidelicet quod animi partem rationalem, quae longe sanctissimast, eam uiolet.</p> <milestone unit="section" n="51" /> <p>Agnoscis, Maxime, rationem Platonis quantum potui pro tempore perspicue explicatam; cui ego fidem arbitratus causam diuini morbi esse, cum illa pestis in caput redu<add>n</add>dauit, haudquaquam uideor de nihilo percontatus, an esset mulieri illi caput graue, ceruix torpens, tempora pulsata, aures sonorae. <del status="unremarkable">et</del> ceterum, quod dexterae auris crebriores <pb id="p.57" /> tinnitus fatebatur, signum erat morbi penitus adacti; nam dextera corporis ualidiora sunt eoque minus spei ad sanitatem relinquunt, cum et ipsa aegritudini succumbunt. Aristoteles adeo in problematis scriptum reliquit, quibuscumque caducis a dextero morbus occipiat, eorum esse difficiliorem medelam. longum est, si uelim Theophrasti quoque sententiam de eodem morbo recensere; est enim etiam eius egregius liber de caducis. quibus tamen in alio libro, quem de inuidentibus animalibus conscribsit, remedio esse ait exuuias stelionum, quas uelut senium more ceterorum serpentium temporibus statutis exuant; sed nisi confestim eripias, malignone praesagio an naturali adpetentia ilico conuertuntur et deuorant. haec idcirco commemoraui, nobilium philosophorum disputata simul et libros sedulo nominaui nec ullum ex medicis aut poetis uolui attingere, ut isti desinant mirari, si philosophi suapte doctrina causas morborum et remedia nouerunt. igitur cum ad inspiciendum mulier aegra curationis gratia ad me perducta sit atque hoc et medici confessione qui adduxit ad <add>me et</add> mea ratiocinatione recte factum esse conueniat, aut constituant magi et malefici hominis esse morbis mederi, aut si hoc dicere non audent, fateantur se in puero et muliere caducis uanas et prorsus caducas calumnias intendisse.</p> <milestone unit="section" n="52" /> <p>Immo enim si uerum uelis, Aemiliane, tu potius <pb id="p.58" /> caducus qui iam tot calumniis cecidisti. neque enim grauius est corpore quam corde collabi, pede potius quam mente corruere, in cubiculo despui quam in isto splendidissimo coetu detestari. at tu fortasse te putas sanum, quod non domi contineris, sed insaniam tuam, quoquo te duxerit, sequeris. atqui contende, si uis, furorem tuum cum Thalli furore: inuenies non permultum interesse, nisi quod Thallus sibi, tu etiam aliis furis. ceterum Thallus oculos torquet, tu ueritatem, Thallus manus contrahit, tu patronos, Thallus pauimentis inliditur, tu tribunalibus; postremo ille quidquid agit in aegritudine facit, ignorans peccat: at tu, miser, prudens et sciens delinquis, tanta uis morbi te instigat; falsum pro uero insimulas, infectum pro facto criminaris, quem innocentem liquido scis, tamen accusas ut nocentem.</p> <milestone unit="section" n="53" /> <p>Quin etiam—quod praeterii—sunt quae fatearis nescire, et eadem rursus, quasi scias, criminari<add>s</add>. ais enim me habuisse quaedam sudariolo inuoluta apud lares Pontiani. ea inuoluta quae et cuius modi fuerint, nescisse te confiteris, neque praeterea quemquam esse qui uiderit; tamen illa contendis instrumenta magiae fuisse. nemo tibi blandiatur, Aemiliane: non est in accusando uersutia ac ne impudentia quidem, ne tu arbitreris. quid igitur? furor infelix acerbi animi et misera insania crudae senectutis. his enim paene uerbis cum tam graui et perspicaci iudice egisti: <q direct="unspecified">habuit Apuleius quaepiam linteolo inuoluta apud lares Pontiani. haec quoniam ignoro quae fuerint, iccirco magica fuisse contendo. crede igitur mihi quod dico, quia id dico quod nescio.</q> o pulchra argumenta et aperte crimen reuincentia. <q direct="unspecified">hoc fuit, quoniam quid <pb id="p.59" /> fuerit ignoro.</q> solus repertus es, Aemiliane, qui scias etiam illa quae nescis; tantum super omnis stultitia euectus es, quippe qui sollertissimi et acerrimi philosophorum ne is quidem confidendum esse aiunt quae uidemus, at tu de illis quoque adfirmas, quae neque conspexisti umquam neque audisti. Pontianus si uiueret atque eum interrogares, quae fuerint in illo inuolucro, nescire se responderet. libertus eccille, qui clauis eius loci in hodiernum habet et a uobis stat, numquam se ait inspexisse, quanquam ipse aperiret utpote promus librorum, qui illic erant conditi, paene cotidie et clauderet, saepe nobiscum, multo saepius solus intraret, linteum in mensa positum cerneret sine ullo sigillo, sine uinculo. quidni enim? magicae res in eo occultabantur: eo neglegentius adseruabam, sed enim libere scrutandum et inspiciendum, si liberet, etiam auferendum temere exponebam, alienae custodiae commendabam, alieno arbitrio permittebam. quid igitur inpraesentiarum uis tibi credi? quodne Pontianus nescierit, qui indiuiduo contubernio mecum uixit, id te scire, quem numquam uiderim nisi pro tribunali? an quod libertus adsiduus, cui omnis facultas inspiciendi fuit, quod is libertus non uiderit, te qui numquam eo accesseris uidisse? denique ut, quod non uidisti, id tale fuerit, quale dicis: atqui, stulte, si hodie illud sudariolum tu intercepisses, quicquid ex eo promeres, ego magicum negarem.</p> <milestone unit="section" n="54" /> <p>Tibi adeo permitto, finge quiduis, <del status="unremarkable">r</del>eminiscere, excogita, quod possit magicum uideri: tamen de eo tecum decertarem. aut ego subiectum dicerem aut remedio acceptum <pb id="p.60" /> aut sacro traditum aut somnio imperatum; mille alia sunt quibus possem more communi et uulgatissima obseruationum consuetudine uere refutare. nunc id postulas, ut, quod deprehensum et detentum tamen nihil me apud bonum iudicem laederet, id inani suspicione incertum et incognitum condemnet. haud sciam an rursus, ut soles, dicas: <q direct="unspecified">quid ergo illud fuit, quod linteo tectum apud lares potissimum deposuisti?</q> itane est, Aemiliane? sic accusas, ut omnia a reo percontere, nihil ipse adferas cognitum. <q direct="unspecified">quam ob rem piscis quaeris?</q> <q direct="unspecified">cur aegram mulierem inspexisti?</q> <q direct="unspecified">quid in sudario habuisti?</q> utrum tu accusatum an interrogatum uenisti? si accusatum, tute argue quae dicis, si interrogatum, noli praeiudicare, quid fuerit, quod ideo te necesse est interrogare, quia nescis. ceterum hoc quidem pacto omnes homines rei constituentur, si ei, qui nomen cuiuspiam detulerit, nulla necessitas sit probandi, omnis contra facultas percontandi. quippe omnibus sic, ut forte negotium magiae facessitur, quicquid omnino egerint obicietur. uotum in alicuius statuae femore signasti: igitur magus es; aut cur signasti? tacitas preces in templo deis allegasti: igitur magus es; aut quid optasti? contra: nihil in templo precatus es: igitur magus es; aut cur deos non rogasti? similiter, si posueris donum aliquod, si sacrificaueris, si uerbenam sumpseris. dies me deficiet, si omnia uelim persequi, quorum rationem similiter calumniator flagitabit. praesertim quod conditum cumque, quod obsignatum, quod inclusum domi adseruatur, <pb id="p.61" /> id omne eodem argumento magicum dicetur aut e cella promptaria in forum atque in iudicium proferetur.</p> <milestone unit="section" n="55" /> <p>Haec quanta sint et cuiusce modi, Maxime, quantusque campus calumniis hoc Aemiliani tramite aperiatur, quantique sudores innocentibus hoc uno sudariolo adferantur, possum equidem pluribus disputare, sed faciam quod institui: etiam quod non necesse est confitebor et interrogatus ab Aemiliano respondebo. interrogas, Aemiliane, quid in sudario habuerim. at ego quanquam omnino positum ullum sudarium meum in bybliotheca Pontiani possim negare ac, <add>si</add> maxime fuisse concedam, tamen habeam dicere nihil in eo inuolutum fuisse,—quae si dicam, neque testimonio aliquo neque argumento reuincar, nemo est enim qui attigerit, unus libertus, ut ais, qui uiderit—tamen, inquam, per me licet fuerit refertissimum. sic enim, si uis, arbitrare, ut olim Vlixi socii thesaurum repperisse arbitrati sunt, cum utrem uentosissimum manticularentur. uin dicam, cuius modi illas res in sudario obuolutas laribus Pontiani commendarim? mos tibi geretur.</p> <p>Sacrorum pleraque initia in Graecia participaui. eorum quaedam signa et monumenta tradita mihi a sacerdotibus sedulo conseruo. nihil insolitum, nihil incognitum dico. uel unius Liberi patris mystae qui adestis scitis, quid domi conditum celetis et absque omnibus profanis tacite ueneremini. at ego, ut dixi, multiiuga sacra et plurimos ritus et uarias cerimonias studio ueri et officio erga <pb id="p.62" /> deos didici. nec hoc ad tempus compono, sed abhinc ferme triennium est, cum primis diebus quibus Oeam ueneram p<del status="unremarkable">l</del>ublice disserens de Aesculapii maiestate eadem ista prae me tuli et quot sacra nossem percensui. ea disputatio celebratissima est, uulgo legitur, in omnibus manibus uersatur, non tam facundia mea quam mentione Aesculapii religiosis Oeensibus commendata. dicite aliquis, si qui forte meminit, huius loci principium.—audisne, Maxime, multos suggerentis? immo, ecce etiam liber offertur. recitari ipsa haec iubebo, quoniam ostendis <milestone unit="section" n="56" /> humanissimo uultu auditionem te istam non grauari.—</p> <p>Etiamne cuiquam mirum uideri potest, cui sit ulla memoria religionis, hominem tot mysteriis deum conscium quaedam sacrorum crepundia domi adseruare atque ea lineo texto inuoluere, quod purissimum est rebus diuinis uelamentum? quippe lana, segnissimi corporis excrementum, pecori detracta iam inde Orphei et Pythagorae scitis profanus uestitus est; sed enim mundissima lini seges inter optumas fruges terra exorta non modo indutui et amictui sanctissimis Aegyptiorum sacerdotibus, sed opertui quoque rebus sacris usurpatur. atque ego scio nonnullos et cum primis Aemilianum istum facetiae sibi habere res diuinas deridere. nam, ut audio partim Oe<add>e</add>nsium qui istum nouere, nulli deo ad hoc aeui supplicauit, nullum templum frequentauit, si fanum aliquod praetereat, <pb id="p.63" /> nefas habet adorandi gratia<del status="unremarkable">m</del> manum labris admouere. iste uero nec dis rurationis, qui eum pascunt ac uestiunt, segetis ullas aut uitis aut gregis primitias impertit; nullum in uilla eius delubrum situm, nullus locus aut lucus consecratus. ecquid ego de luco et delubro loquor? negant uidisse se qui fuere unum saltem in finibus eius aut lapidem unctum aut ramum coronatum. igitur adgnomenta ei duo indita: Charon, ut iam dixi, ob oris et animi diritatem, sed alterum, quod libentius audit, ob deorum contemptum, Mezentius. quapropter facile intellego hasce ei tot initiorum enumerationes nugas uideri, et fors anne ob hanc diuini contumaciam non inducat animum uerum esse quod dixi, me sanctissime tot sacrorum signa et memoracula custodire. sed ego, quid de me Mezentius sentiat, manum non uorterim, ceteris autem clarissima uoce profiteor: si qui forte adest eorundem sollemnium mihi particeps, signum dato, et audias licet quae ego adseruem. nam equidem nullo umquam periculo compellar, quae reticenda accepi, haec ad profanos enuntiare.</p> <milestone unit="section" n="57" /> <p>Vt puto, Maxime, satis uideor cuiuis uel iniquissimo animum explesse et, quod ad sudarium pertineat, omnem <pb id="p.64" /> criminis maculam detersisse, ac bono iam periculo ad testimonium illud Crassi, quod post ista quasi grauissimum legerunt, a suspicionibus Aemiliani transcensurus. testimonium ex libello legi audisti gumiae cuiusdam et desperati lurconis Iuni Crassi, me in eius domo nocturna sacra cum Appio Quintiano amico meo factitasse, qui ibi mercede deuersabatur. idque se ait Crassus, quamquam in eo tempore uel Alexandreae fuerit, tamen taedae fumo et auium plumis comperisse. scilicet eum, cum Alexandreae symposia obiret—est enim Crassus iste, qui non inuitus de die in ganeas conrepat—, in illo cauponii nidore pinnas de penatibus suis aduectas aucupatum, fumum domus suae adgnouisse patrio culmine longe exortum. quem si oculis uidit, ultra Vlixi uota et desideria hic quidem est oculatus; Vlixes fumum terra sua emergentem compluribus annis e litore prospectans frustra captauit: Crassus in paucis quibus afuit mensibus eundem fumum sine labore in taberna uinaria sedens conspexit. sin uero naribus nidorem domesticum praesensit, uincit idem sagacitate odorandi canes et uulturios; cui enim cani, cui uulturio Alexandrini caeli quicquam abusque Oeensium finibus oboleat? est quidem Crassus iste summus helluo et omnis fumi non imperitus, sed profecto pro studio bibendi, quo solo censetur, facilius ad eum Alexandria<add>m</add> uini aura quam fumi perueniret. <milestone unit="section" n="58" /> intellexit hoc et ipse incredibile futurum; nam dicitur ante <pb id="p.65" /> horam diei secundam ieiunus adhuc et abstemius testimonium istud uendidisse. igitur scripsit haec se ad hunc modum comperisse: postquam Alexandria reuenerit, domum suam recta contendisse, qua iam Quintianus migrarat; ibi in uestibulo multas auium pinnas offendisse, praeterea parietes fuligine deformatos; quaesisse causas ex seruo suo, quem Oeae reliquerit, eumque sibi de meis et Quintiani nocturnis sacris indicasse. quam uero subtiliter compositum et uerisimiliter commentum me, si quid eius facere uellem, non domi meae potius facturum fuisse, Quintianum istum, qui mihi assistit, quem ego pro amicitia quae mihi cum eo artissima est proque eius egregia eruditione et perfectissima eloquentia honoris et laudis gratia nomino, hunc igitur Quintianum, si quas auis in cena habuisset aut, quod aiunt, magiae causa interemisset, puerum nullum habuisse, qui pinnas conuerreret et foras abiceret; praeterea fumi tantam uim fuisse, ut parietes atros redderet, eamque deformitatem, quoad habitauit, passum in cubiculo suo Quintianum. nihil dicis, Aemiliane, non est ueri simile, nisi forte Crassus non in cubiculum reuersus perrexit, sed suo more recta ad focum. unde autem seruus Crassi suspicatus est noctu potissimum parietes fumigatos? an ex fumi colore? uidelicet fumus nocturnus nigrior est eoque diurno fumo differt. cur autem suspicax seruus ac tam diligens passus est Quintianum migrare prius quam mundam domum redderet? cur illae plumae quasi plumbeae tam diu aduentum Crassi manserunt? non <pb id="p.66" /> insimulet Crassus seruum suum: ipse haec potius de fuligine et pinnis mentitus est, dum non potest nec in testimonio dando discedere longius a culina.</p> <milestone unit="section" n="59" /> <p>Cur autem testimonium ex libello legistis? Crassus ipse ubi gentium est? an Alexandriam taedio domus remeauit? an parietes suos detergit? an, quod uerius est, ex crapula helluo adtemptatur? nam equidem hic Sabratae cum hesterna die animaduerti satis notabiliter in medio foro tibi, Aemiliane, obructantem. quaere a nomenclatoribus tuis, Maxime, quamquam est ille cauponibus quam nomenclatoribus notior, tamen, inquam, interroga, an hic Iunium Crassum Oeensem uiderint; non negabunt. exhibeat nobis Aemilianus iuuenem honestissimum, cuius testimonio nititur. quid sit diei uides: dico Crassum iam dudum ebrium stertere, aut secundo lauacro ad repotia cenae obeunda uinulentum sudorem in balneo desudare. is tecum, Maxime, praesens per libellum loquitur, non quin adeo sit alienatus omni pudore, ut etiam, sub oculis tuis si foret, sine rubore ullo mentiretur, sed fortasse nec tantulum potuit ebria<add>mine</add> sibi temperare, ut hanc horam sobrie expectaret: aut potius Aemilianus de consilio fecit, ne eum sub tam seueris oculis tuis constitueret, ne tu beluam illam uulsis maxillis foedo aspectu de facie improbares, cum animaduertisses caput iuuenis barba et capillo populatum, madentis oculos, cilia turgentia, <pb id="p.67" /> rictum <add>latum</add>, saliuosa labia, uocem absonam, manuum tremorem, ructus<add>s</add>piram<add>en</add>. patrimonium omne iam pridem abligurriuit, nec quicquam ei de bonis paternis superest, nisi una domus ad calumniam uenditandam, quam tamen numquam carius quam in hoc testimonio locauit; nam temulentum istud mendacium tribus milibus nummis Aemiliano huic uendidit, idque Oeae nemini ignoratur.</p> <milestone unit="section" n="60" /> <p>Omnes hoc, antequam fieret, cognouimus, et potui denuntiatione impedire, nisi scirem mendacium tam stultum potius Aemiliano, qui frustra redimebat, quam mihi, qui merito contemnebam, obfuturum. uolui et Aemilianum damno adfici et Crassum testimonii sui dedecore prostitui. ceterum nudiustertius haudquaquam occulta res acta est in Rufini cuiusdam domo, de quo mox dicam, intercessoribus et deprecatoribus ipso Rufino et Calpurniano. quod eo libentius Rufinus perfecit, quod erat certus ad uxorem suam, cuius stupra sciens dissimulat, non minimam partem praemii eius Crassum relaturum. uidi te quoque, Maxime, coitionem aduersum me et coniurationem eorum pro tua sapientia suspicatum, simul libellus ille prolatus est, totam rem uultu aspernantem. denique quamquam sunt <add>in</add>solita audacia et importuna impudentia praediti tamen testimonio Crassi, cuius oboluisse faecem uidebant, <pb id="p.68" /> —nec ipsi ausi sunt perlegere nec quicquam eo niti. uerum ego ista propterea commemoraui, non quod pinnarum formidines et fuliginis maculam te praesertim iudice timerem, sed ut ne impunitum foret <add>Crasso</add>, crassum quod Aemiliano, homini rustico, fumum uendidit.

Unum etiam crimen ab illis, cum Pudentillae litteras legerent, de cuiusdam sigilli fabricatione prolatum est, quod me aiunt ad magica maleficia occulta fabrica ligno exquisitissimo comparasse et, cum sit <add>s</add>celeti forma turpe et horribile, tamen impendio colere et Graeco uocabulo <foreign lang="greek">basile/a</foreign> nuncupare. nisi fallor, ordine eorum uestigia persequor et singillatim apprehendens omnem calumniae textum retexo.</p> <p>Occulta fuisse fabricatio sigilli quod dicitis qui potest, cuius uos adeo artificem non ignorastis, ut ei, praesto adesset, denuntiaueritis? en adest Cornelius Saturninus artifex, uir inter suos et arte laudatus et moribus comprobatus, qui tibi, Maxime, paulo ante diligenter sciscitanti omnem ordinem gestae rei summa cum fide et ueritate percensuit: me, cum apud eum multas geometricas formas e buxo uidissem subtiliter et adfabre factas, inuitatum eius artificio quaedam mechanica ut mihi elaborasset petisse, simul et aliquod simulacrum cuiuscumque uellet dei, cui ex more meo supplicassem, quacumque materia, dummodo lignea, exculperet. igitur primo buxeam <pb id="p.69" /> temptasse<del status="unremarkable">t</del>. interim dum ego ruri ago, Sicinium Pontianum priuignum meum, qui mihi factum uolebat, impetratos hebeni loculos a muliere honestissima Capitolina ad se attulisse, ex illa potius materia rariore et durabiliore uti faceret adhortatum: id munus cum primis mihi gratum fore. secundum ea se fecisse, proinde ut loculi<del status="unremarkable">s</del> suppetebant. ita minutatim ex tabellis compacta crassitudine Mercuriolum expediri potuisse.</p> <milestone unit="section" n="62" /> <p>Haec ut dico omnia audisti. praeterea a filio Capitolinae probissimo adulescente, qui praesens est, sciscitante te eadem dicta sunt: Pontianum loculos petisse, Pontianum Saturnino artifici detulisse. etiam illud non negatur, Pontianum a Saturnino perfectum sigillum recepisse, postea mihi dono dedisse. his omnibus palam atque aperte probatis quid omnino superest, in quo suspicio aliqua magiae delitescat? immo quid omnino est, quod uos manifesti mendacii non reuincat? occulte fabricatum esse dixistis quo<add>d</add> Pontianus splendidissimus eques fieri curauit, quod Saturninus uir grauis et probe inter suos cognitus in taberna sua sedens propalam exculpsit, quod ornatissima matrona munere suo adiuuit, quod et futurum et factum multi cum seruorum tum amicorum qui ad me uentitabant scierunt. lignum a me toto oppido et quidem oppido quaesitum non piguit uos commentiri, quem <del status="unremarkable">quem</del> afuisse in eo tempore scitis, quem ius<add>s</add>isse fieri qualicumque materia probatum est.</p> <milestone unit="section" n="63" /> <p>Tertium mendacium uestrum fuit macilentam uel omnino euisceratam formam diri cadaueris fabricatam, <pb id="p.70" /> prorsus horribilem et larualem. quodsi compertum habebatis tam e<del status="unremarkable">n</del>uidens signum magiae, cur mihi ut exhiberem non denuntiastis? an ut possetis in rem absentem libere mentiri? cuius tamen falsi facultas opportunitate quadam meae consuetudinis uobis adempta est. nam morem mihi habeo, qu<add>o</add>quo eam, simulacrum alicuius dei inter libellos conditum gestare eique diebus festis ture et mero et aliquando uictima<del status="unremarkable">s</del> supplicare. dudum ergo cum audire<add>m</add> sceletum perquam impudenti mendacio dictitari, iussi, curriculo iret aliquis et ex hospitio meo Mercuriolum afferret, quem mihi Saturninus iste Oeae fabricatus est. cedo tu eum, uideant, teneant, considerent. em uobis, quem scele<add>s</add>tus ille sceletum nominabat. auditisne reclamationem omnium qui adsunt? auditisne mendacii uestri damnationem? non uos tot calumniarum tandem dispudet? hiccine est sceletus, haeccine est larua, hoccine est quod appellitabatis daemonium? magicumne istud an sollemne et commune simulacrum est? accipe quaeso, Maxime, et contemplare; bene tam puris et tam piis manibus tuis traditur res consecrata. em uide, quam facies eius decora et suci palaestrici plena sit, quam hilaris dei uultus, ut decenter utrimque lanugo malis deserpat, ut in capite crispatus capillus sub imo pillei umbraculo appareat, quam lepide super tempora pares pinnulae emineant, quam autem festiue circa humeros uestis substricta sit. hunc qui sceletum audet dicere, profecto ille simulacra deorum nulla <pb id="p.71" /> uidet aut omnia neglegit; hunc denique qui laruam putat, ipse est laruans.</p> <milestone unit="section" n="64" /> <p>At tibi, Aemiliane, pro isto mendacio duit deus iste superum et inferum commeator utrorumque deorum malam gratiam semperque obuias species mortuorum, quidquid umbrarum est usquam, quidquid lemurum, quidquid manium, quidquid laruarum, oc<del status="unremarkable">c</del>ulis tuis oggerat, omnia noctium occursacula, omnia bustorum formidamina, omnia sepulchrorum terriculamenta, a quibus tamen aeuo et merito haud longe abes<del status="unremarkable">t</del>. ceterum Platonica familia nihil nouimus nisi festum et laetum et sollemne et superum et caeleste. quin altitudinis studio secta ista etiam caelo ipso sublimiora quaepiam uesti<add>ga</add>uit et in extimo mundi tergo stetit. scit me uera dicere Maximus, qui <foreign lang="greek">to\n u(peroura/nion to/pon</foreign> et <foreign lang="greek">ou)ranou= nw=ton</foreign> legit in Phaedro diligenter. idem Maximus optime intellegit, ut de nomine etiam uobis respondeam, quisnam sit ille non a me primo, sed a Platone <foreign lang="greek">basileu/s</foreign> nuncupatus: <foreign lang="greek">peri\ to\n pa/ntwn basile/a pa/nt' e)sti\ kai\ e)kei/nou e(/neka pa/nta</foreign>, quisnam sit ille basileus, totius rerum naturae causa et ratio et origo initialis, <pb id="p.72" /> summus animi genitor, aeternus animantum sospitator, assiduus mundi sui opifex, sed enim sine opera opifex, sine cura sospitator, sine propagatione genitor, neque loco neque tempore neque uice ulla comprehensus eoque paucis cogitabilis, nemini effabilis. <milestone unit="section" n="65" /> en ultro augeo magiae suspicionem: non respondeo tibi, Aemiliane, quem colam <foreign lang="greek">basile/a</foreign>; quin si ipse proconsul interroget, quid sit deus meus, taceo.</p> <p>De nomine ut inpraesentiarum satis dixi. quod superest, nec ipse sum nescius quosdam circumstantium cupere audire, cur non argento uel auro, sed potissimum ex ligno simulacrum fieri uoluerim, idque eos arbitror non tam ignoscendi quam cognoscendi causa desiderare, ut hoc etiam scrupulo liberentur, cum uideant omnem suspicionem criminis abunde confutatam. audi igitur cui cura cognoscere est, sed animo quantum potes erecto et attento, quasi uerba ipsa Platonis iam senis de nouissimo legum libro auditurus: <foreign lang="greek">qeoi=sin de\ a)naqh/mata xrew\n e)/mmetra to\n me/trion a)/ndra a)natiqe/nta dwrei=sqai. gh= me\n ou)=n e(sti/a te oi)kh/sews i(era\ pa=si pa/ntwn qew=n: mhdei\s ou)=n deute/rws i(era\ kaqierou/tw qeoi=s2</foreign>—hoc eo prohibet, ut delubra nemo audeat priuatim constituere; censet enim satis esse ciuibus ad immolandas uictimas templa publica —deinde subnectit: <foreign lang="greek">xruso\s de\ kai\ a)/rguros e)n a)/llais po/lesin i)di/a| kai\ e)n i(eroi=s e)stin e)pi/fqonon kth=ma, e)le/fas de\ a)po\ leloipo/tos yuxh\n sw/matos ou)k eu)/xari a)na/qhma, si/dhros de\ kai\ xalko\s pole/mwn o)/rgana: cu/lou de\ mono/culon o(/ ti a)\n qe/lh| tis a)natiqe/tw, kai\ li/qou w(sau/tws.</foreign> <pb id="p.73" /> ut omnium assensus declarauit, Maxime quique in consilio estis, competentissime uideor usus Platone ut uitae magistro, ita causae patrono, cuius legibus obedientem me uidetis.</p> <milestone unit="section" n="66" /> <p>Nunc tempus est ad epistulas Pudentillae praeuerti, uel adeo totius rei ordinem paulo altius petere, ut omnibus manifestissime pateat me, quem lucri cupiditate inuasisse Pudentillae domum dictitant, si ullum lucrum cogitarem, fugere semper a domo ista debuisse, quin et in ceteris causis minime prosperum matrimonium,—nisi ipsa mulier tot incommoda uirtutibus suis repensaret, inimicum.</p> <p>Neque enim ulla alia causa praeter cassam inuidiam repperiri potest, quae iudicium istud mihi et multa antea pericula uitae conflauerit. ceterum cur Aemilianus commoueretur, etsi uere magum me comperisset, qui non modo ullo facto, sed ne tantulo quidem dicto meo laesus est, ut uideretur se merito ultum ire? neque autem gloriae causa me accusat, ut M. Antonius Cn. Carbonem, C. Mucius A. Albucium, P. Sulpicius Cn. Norbanum, C. Furius <pb id="p.74" /> M' Aquilium, C. Curio Q. Metellum. quippe homines eruditissimi iuuenes laudis gratia primum hoc rudimentum forensis operae subibant, ut aliquo insigni iudicio ciuibus suis noscerentur. qui mos incipientibus adulescentulis ad illustrandum ingenii florem apud antiquos concessus diu exoleuit. quod si nunc quoque frequens esset, tamen ab hoc procul abfuisset; nam neque facundiae ostentatio rudi et indocto neque gloriae cupido rustico et barbaro neque inceptio patrociniorum capulari seni congruisset; nisi forte Aemilianus pro sua seueritate exemplum dedit et ipsis maleficiis infensus accusationem istam pro morum integritate suscepit. at hoc ego Aemiliano, non huic Afro, sed illi Africano et Numantino et praeterea Censorio uix credidissem: ne huic frutici credam non modo odium peccatorum, sed saltem. intellectum inesse.</p> <milestone unit="section" n="67" /> <p>Quid igitur est? cuiuis clarius dilucet aliam rem inuidia nullam esse quae hunc et Herennium Rufinum, impulsorem huius, de quo mox dicam, ceterosque inimicos meos ad nectendas magiae calumnias prouocarit. quin<add>que</add> igitur res sunt, quas me oportet disputare. nam si probe memini, quod ad Pudentillam attinet, haec obiecere: una res est, quod numquam eam uoluisse nubere post priorem maritum, sed meis carminibus coactam dixere; altera res est de epistulis eius, quam confessionem magiae putant; deinde sexagesimo anno aetatis ad lubidinem nubsisse, et quod in uilla ac non in oppido tabulae nubtiales <pb id="p.75" /> sint consignatae, tertio et quarto loco obiecere; nouissima et eadem inuidiosissima criminatio de dote fuit. ibi omne uirus totis uiribus adnixi effundere, ibi maxime angebantur, atque ita dixere me grandem dotem mox in principio coniunctionis nostrae mulieri amanti remotis arbitris in uilla extorsisse. quae omnia tam falsa, tam nihili, tam inania ostendam adeoque facile et sine ulla controuersia refutabo, ut medius fidius uerear, Maxime quique in consilio estis, ne demissum et subornatum a me accusatorem putetis, ut inuidiam meam reperta occasione palam restinguerem. mihi credite, quod reabse intelle<add>ge</add>tur: oppido quam mihi laborandum est, ne tam friuolam accusationem me potius callide excogitasse quam illos stulte suscepisse existimetis.</p> <milestone unit="section" n="68" /> <p>Nunc dum ordinem rei breuiter persequor et efficio, ut ipse Aemilianus re cognita falso se ad inuidiam meam inductum et longe a vero aberrasse necesse habeat confiteri, quaeso, uti adhuc fecistis uel si quo magis etiam potestis, ipsum fontem et fundamentum iudicii huiusce diligentissime cognoscatis.</p> <p>Aemilia Pudentilla, quae nunc mihi uxor est, ex quodam Sicinio Amico, quicum antea nubta fuerat, Pontianum et Pudentem filios genuit eosque pupillos relictos in potestate paterni aui—nam superstite patre Amicus decesserat—per annos ferme quattuordecim memorabili pietate sedulo aluit, non tamen libenter in ipso aetatis suae flore tam diu uidua. sed puerorum auus inuita<add>m</add> <pb id="p.76" /> eam conciliare studebat <add>in</add> ceterum filio<del status="unremarkable">s</del> suo<del status="unremarkable">s</del> Sicinio Claro eoque ceteros procos absterrebat; et praeterea minabatur, si extrario nubsisse<add>t</add>, nihil se filiis eius ex paternis eorum bonis testamento relicturum. quam condicione<add>m</add> cum obstinate propositam uideret mulier sapiens et egregie pia, ne quid filiis suis eo nomine incommodaret, facit quidem tabulas nubtiales cum quo iubebatur, cum Sicinio Claro, uerum enimuero uariis frustrationibus nuptias eludit eo ad, dum puerorum auus fato concessit relictis filiis eius heredibus ita, ut Pontianus, qui maior natu erat, fratri suo tutor esset. <milestone unit="section" n="69" /> eo scrupulo liberata cum a principibus uiris in matrimonium peteretur, decreuit sibi diutius in uiduitate non permanendum; quippe ut solitudinis taedium perpeti posset, tamen aegritudine<add>m</add> corporis ferre non poterat. mulier sancte pudica, tot annis uiduitatis sine culpa, sine fabula, assuetudine coniugis torpens et diutino situ uiscerum saucia, uitiatis intimis uteri saepe ad extremum uitae discrimen doloribus obortis exanimabatur. medici cum obstetricibus consentiebant penuria matrimonii morbum quaesitum, malum in dies augeri, aegritudinem ingrauescere; dum aetatis aliquid supersit, nubtiis ualitudinem medicandum. consilium istud cum alii <pb id="p.77" /> approbant, tum maxime Aemilianus iste, qui paulo prius confidentissimo mendacio adseuerabat numquam de nubtiis Pudentillam cogitasse, priusquam foret magicis maleficiis a me coacta, me solum repertum, qui uiduitatis eius uelut quandam uirginitatem carminibus et uenenis uiolarem. saepe audiui non de nihilo dici mendacem memorem esse oportere; at tibi, Aemiliane, non uenit in mentem, priusquam ego Oeam uenirem, te litteras etiam, uti nuberet, scribsisse ad filium eius Pontianum, qui tum adultus Romae agebat. cedo tu epistolam uel potius da ipsi: legat, sua sibi uoce suisque uerbis sese reuincat.</p> <p>Estne haec tua epistola? quid palluisti? nam erubescere tu quidem non potes. estne tua ista subscribtio?— recita quaeso clarius, ut omnes intellegant, quantum lingua eius manu discrepet, quantumque minor illi<del status="unremarkable">s</del> sit mecum quam secum dissensio.—</p> <milestone unit="section" n="70" /> <p>Scripsistine haec, Aemiliane, quae lecta sunt? <q direct="unspecified">nubere illam uelle et debere scio, sed quem eligat nescio.</q> recte tu quidem: nesciebas; Pudentilla enim tibi, cuius infesta<add>m</add> malignitatem probe norat, de ipsa re tantum, ceterum de petitore nihil fatebatur. at tu dum eam putas etiamnum Claro fratri tuo denubturam, falsa spe inductus filio quoque eius Pontiano auctor adsentiendi fuisti. igitur si Claro nubsisset, homini rusticano et decrepito seni, sponte eam diceres sine ulla magia iam olim nubturisse: quoniam iuuenem talem qualem dicitis elegit, coactam fecisse ais, ceterum semper nubtias aspernatam. nescisti, improbe, epistulam tuam de ista re teneri, nescisti te tuomet testimonio conuictum iri. quam tamen epistolam Pudentilla <pb id="p.78" /> testem et indicem tuae uoluntatis, ut quae te leuem et mutabilem nec minus mendacem et inpudentem scire<add>t</add>, maluit retinere quam mittere. ceterum ipsa de ea re Pontiano suo Romam scripsit, etiam causas consilii sui plene allegauit. dixit illa omnia de ualetudine: nihil praeterea esse, cur amplius deberet obdurare, hereditatem auitam longa uiduitate cum despectu salutis suae quaesisse, eandem summa industria auxisse; iam deum uoluntate ipsum uxori, fratrem eius uirili togae idoneos esse; tandem aliquando se quoque paterentur solitudini<del status="unremarkable">s</del> suae et aegritudini subuenire; ceterum de pietate sua et supremo iudicio nihil metuerent; qualis uidua eis fuerit, talem nuptam futuram. recitari iubebo exemplum epistolae huius ad filium missae.—</p> <milestone unit="section" n="71" /> <p>Satis puto ex <del status="unremarkable">h</del>istis posse cuiuis liquere Pudentillam non meis carminibus ab obstinata uiduitate compulsam, sed olim sua sponte a nubendo non alienam <add>uti</add>quam me fortasse prae ceteris maluisse. quae electio tam grauis feminae cur mihi crimini potius quam honori danda sit, non reperio, nisi tamen miror quod Aemilianus et Rufinus id iudicium mulieris aegre ferant, cum hi, qui Pudentillam in matrimonium petiuerunt, aequo animo patiantur me sibi praelatum. quod quidem illa ut faceret, filio suo potius quam animo obsecuta est. ita factum nec Aemilianus poterit negare. nam Pontianus acceptis litteris matris confestim Roma<del status="unremarkable">m</del> aduolauit metuens, ne si quem auarum uirum nacta esset, omnia, ut saepe fit, in mariti <pb id="p.79" /> domum conferret. ea sollicitudo non mediocriter animum angebat, omnes illi fratrique diuitiarum spes in faculta<add>ti</add>bus matris sitae erant. auus modicum reliquerat, mater sestertium quadragies po<add>s</add>sidebat, ex quo sane aliquantam pecuniam nullis tabulis, sed, ut aequum erat, mera fide acceptam filiis debebat. hunc ille timorem mus<add>s</add>itabat; a<add>d</add>uersari propalam non audebat, ne uideretur diffidere.</p> <milestone unit="section" n="72" /> <p>Cum in hoc statu res esset inter procationem matris et metum fili, fortene an fato ego aduenio pergens Alexandream. dixissem hercule <q direct="unspecified">quod utinam numquam euenisset,</q> ni me uxoris meae respectus prohiberet. hiemps anni erat. ego ex fatigatione itineris aduectus apud Appios i<add>s</add>tos amicos meos, quos honoris et amoris gratia nomino, aliquam multis diebus decumbo. eo uenit ad me Pontianus; nam fuerat mihi non ita pridem ante multos annos Athenis per quosdam communis amicos conciliatus et arto postea contubernio intime iunctus. facit omnia circa ho<add>no</add>rem meum obseruanter, circa salutem sollicite, circa amorem callide; quippe etenim uidebatur sibi peridoneum maritum matri repperisse, cui bono periculo totam domus fortunam concrederet. ac primo quidem uoluntatem meam uerbis inuersis periclitabundus, quoniam <pb id="p.80" /> me uiae cupidum et conuersum ab uxoria re uidebat, orat, saltem paulisper manerem: uelle se mecum proficisci. hiemem alteram propter Syrtis aestus et bestias opperiendam, quod illam mihi infirmitas exemisset. multis etiam precibus meis Appiis aufert, ut ad sese in domum matris suae transferar; salubriorem mihi habitationem futuram; praeterea prospectum maris, qui mihi gratissimus est, liberius me ex ea fruiturum.</p> <milestone unit="section" n="73" /> <p>Haec omnia adnixus impenso studio persuadet, matrem suam suumque fratrem, puerum istum, mihi commendat. non nihil a me in communibus studiis adiuuantur, augetur oppido familiaritas. interibi reualesco; dissero aliquid postulantibus amicis publice; omnes qui aderant ingenti celebritate basilicam, qui locus auditorii erat, complentes inter alia pleraque congruentissima uoce <q direct="unspecified">insigniter</q> adclamant petentes, ut remanerem, fierem ciuis Oeensium. mox auditorio misso Pontianus eo principio me adortus consensum publicae uocis pro diuino auspicio interpretatur aperitque consilium sibi esse, si ego non nolim, matrem suam, cui plurimi inhient, mecum coniungere (mihi quoniam soli ait rerum omnium confidere sese et credere); ni id onus recipiam, (quoniam non formosa pupilla, sed mediocri facie mater liberorum mihi offeratur)—si haec reputans formae et diuitiarum gratia me ad aliam condicionem reseruarem, neque pro amico neque pro philosopho <pb id="p.81" /> facturum. nimis multa oratio est, si uelim memorare, quae ego contra responderim, quam diu et quotiens inter nos uerbigeratum sit, quot et qualibus precibus me adgressus haud prius omiserit quam de<add>ni</add>que impetrarit, non quin ego Pudentillam iam anno perpeti adsiduo conuictu probe spectassem et uirtutium eius dotes explorassem, sed utpote peregrinationis cupiens impedimentum matrimoni aliquantisper recusaueram. mox tamen talem feminam nihilo segnius uolui quam si ultro appetissem. persuaserat idem Pontianus matri suae, ut me aliis omnibus mallet, et quam primum hoc perficere incredibili studio auebat. uix ab eo tantulam moram impetramus, dum prius ipse uxorem duceret, frater eius uirilis togae usum auspicaretur: tunc deinde ut nos coniungeremur.</p> <milestone unit="section" n="74" /> <p>Vtinam hercule possem quae deinde dicenda sunt sine maximo causae dispendio tran<add>s</add>gredi, ne Pontiano, cui <del status="unremarkable">h</del>errorem suum deprecanti simpliciter ignoui, uidear nunc leuitatem exprobrare. confiteor enim, quod mihi obiectum est, eum, postquam uxorem duxerit, a compecti fide desciuisse ac derepente animi mutatum quod antea nimio studio festinarat pari pertinacia prohibitum isse, denique ne matrimonium nostrum coalesceret, quiduis pati, quiduis facere paratum fuisse, quamquam omnis illa tam foeda animi mutatio et suscepta contra matrem simultas non ipsi uitio uortenda sit, sed socero eius eccilli Herennio Rufino, qui unum neminem in terris uiliorem se aut improbiorem <pb id="p.82" /> aut inquinatiorem reliquit. paucis hominem, quam modestissime potero, necessario demonstrabo, ne, si omnino de eo reticuero, operam perdiderit, quod negotium istud mihi ex summis uiribus conflauit.</p> <p>Hic est enim pueruli huius instigator, hic accusationis auctor, hic aduocatorum conductor, hic testium coemptor, hic totius calumniae fornacula, hic Aemiliani huius fax et flagellum, idque apud omnis intemperantissime gloriatur, me suo machinatu reum postulatum. et sane habet in <del status="unremarkable">h</del>istis quod sibi plaudat. est enim omnium litium depector, omnium falsorum commentator, omnium simulationum architectus, omnium malorum seminarium, nec non idem libidinum ganearumque locus, lustrum, lupanar, iam inde ab ineunte aeuo cunctis probris palam notus, olim in pueritia, priusquam isto caluitio deformaretur, emasculatoribus suis ad omnia infanda morigerus, mox in iuuentute saltandis fabulis exossis plane et eneruis, sed, ut audio, indocta et rudi mollitia; negatur enim quicquam histrionis habuisse praeter impudicitiam. <milestone unit="section" n="75" /> in hac etiam aetate qua nunc est—qui istum di perduint! multus honos auribus praefandus est—domus eius tota lenonia, tota familia contaminata: ipse propudiosus, uxor lupa, filii similes: prorsus diebus ac noctibus ludibrio iuuentutis <pb id="p.83" /> ianua calcibus propulsata, fenestrae canticis circumstrepitae, triclinium comisatoribus inquietum, cubiculum adulteris peruium; neque enim ulli ad introeundum metus est, nisi qui pretium marito non attulit. ita ei lecti sui contumelia uectigalis est. olim sollers suo, nunc coniugis corpore uulgo meret; cum ipso plerique, nec mentior, cum ipso, inquam, de uxoris noctibus paciscuntur. iam illa inter uirum et uxorem no<del status="unremarkable">n</del>ta<del status="unremarkable">m</del> conlusio: qui amplam stipem mulieri detulerunt, nemo eos obseruat, suo arbitratu discedunt; qui inaniores uenere, signo dato pro adulteris deprehenduntur, et quasi ad discendum uenerint, non prius abeunt quam aliquid scripserint. quid enim faciat homo miser ampliuscula fortuna deuolutus, quam tamen fraude patris ex inopinato inuenerat? pater eius plurimis creditoribus defaeneratus maluit pecuniam quam pudorem; nam cum undique uersum tabulis flagitaretur et quasi insanus ab omnibus obuiis teneretur, <q direct="unspecified">pax</q> inquit, negat posse dissoluere, anulos aureos et omnia insignia dignitatis abicit, cum creditoribus depaciscitur. pleraque tamen rei familiaris in nomen uxoris callidissima fraude confert: ipse egens, nudus et ignominia sua tutus reliquit Rufino huic, non mentior, sestertium 〈XXX〉 deuorandum; tantum enim ad eum ex bonis matris liberum uenit praeter quod ei uxor sua cotidianis dotibus quaesiuit. quae tamen omnia in paucis annis ita hic degulator <pb id="p.84" /> studiose in uentrem condidit et omnimodis conlurchinationibus dilapidauit, ut crederes metuere, ne quid habere ex fraude paterna diceretur; homo iustus et morum dedit operam, quod male partum erat ut male periret, nec quicquam ei relictum est ex largiore fortuna praeter ambitionem miseram et profundam gulam.</p> <milestone unit="section" n="76" /> <p>Ceterum uxor iam propemodum uetula et effeta totam domum contumeliis <add>alere</add> abnuit; filia autem per adulescentulos ditiores inuitamento matris suae nequicquam circumlata, quibusdam etiam procis ad experiundum permissa, nisi in facilitatem Pontiani incidisset, fortasse an adhuc uidua ante quam nubta domi sedisset. Pontianus ei multum quidem dehortantibus nobis nuptiarum titulum falsum et imaginarium donauit, non nescius eam paulo ante, quam duceret, a quodam honestissimo iuuene, cui prius pacta fuerat, post satietatem derelictam. uenit igitur ad eum noua nupta secura et intrepida, pudore dispoliato, flore exsoleto, flammeo obsoleto, uirgo rursum post recens repudium, nomen potius adferens puellae quam integritatem. uectabatur octaphoro, uidistis profecto qui adfuistis, quam improba iuuenum circumspectatrix, quam inmodica sui ostentatrix. quis non disciplina<add>m</add> matris agnouit, cum in puella uideret i<add>m</add>medicatum os et purpurissatas <pb id="p.85" /> genas et inlices oculos. dos erat a creditore omnis ad terruncium pridie sumpta et quidem grandior quam domus exhausta et plena liberis postulabat.</p> <milestone unit="section" n="77" /> <p>Sed enim iste, ut est rei modicus, spei immodicus, pari auaritia et egestate totum Pudentillae quadragiens praesumptione cassa deuorarat eoque me amoliendum ratus, quo facilius Pontiani facilitatem, Pudentillae solitudinem circumueniret, infit generum suum obiurgare, quod matrem suam mihi desponderat; suadet, quam primum ex tanto periculo, dum licet, pedem referat, rem matris ipse potius habeat quam homini extrario sciens transmittat; ni ita faciat, inicit scrupulum amanti adulescentulo ueterator, minatur se filiam abducturum. quid multis? iuuenem simplicem, praeterea nouae nuptae inlecebris obfrenatum suo arbitratu de uia deflectit. it ille ad matrem uerborum Rufini gerulus, sed nequicquam temptata eius grauitate ultro ipse leuitatis et inconstantiae increpitus reportat ad socerum haud mollia: matri suae praeter ingenium placidissimum immobili iram quoque sua expostulatione accessisse, non mediocre pertinaciae adiumentum; respondisse eam denique non clam se esse Rufini exoratione secum expostulari; eo uel magis sibi auxilium mariti aduersum eius desperatam auaritiam comparandum.

Hisce auditis exacerbatus aquariolus iste uxoris suae ita ira extumuit, ita exarsit furore, ut in feminam sanctissimam et pudicissimam praesente filio eius digna cubiculo <pb id="p.86" /> suo diceret, amatricem eam, me magum et ueneficum clamitaret multis audientibus (quos, si uoles, nominabo): se mihi sua manu mortem allaturum. uix hercule possum irae moderari, ingens indignatio animo oboritur. tune, effeminatissime, tua manu cuiquam uiro mortem minitari<add>s</add>? at qua tandem manu? Philomelae an Medeae an Clyteme<del status="unremarkable">n</del>strae? quas tamen cum saltas—tanta mo<add>l</add>litia animi, tanta formido ferri est—, sine cludine saltas. sed ne longius ab ordine digrediar: Pudentilla postquam filium uidet praeter opinionem contra suam esse sententiam deprauatum, rus profecta scripsit ad eum obiurgandi gratia illas famosissimas litteras, quibus, ut isti aiebant, confessa est sese mea magia in amorem inductam dementire; quas tamen litteras tabulario Pontiani praesente et contra scribente Aemiliano nudius tertius tuo iussu, Maxime, testato describsimus; in quibus omnia contra praedicationem istorum pro me reperiuntur. <milestone unit="section" n="79" /> quamquam, etsi destrictius magum me dixisset, posset uideri excusabunda se filio uim meam quam uoluntatem suam causari maluisse. an sola Phaedra falsum epistolium de amore commenta est, ac non omnibus mulieribus haec ars usitata est, ut, cum aliquid eius modi uelle coeperunt, malint coactae uideri? quod si etiam animo ita putauit, me magum esse, idcircone <pb id="p.87" /> magus habear, quia hoc scripsit Pudentilla? uos tot argumentis, tot testibus, tanta oratione magum me non probatis: illa uno uerbo probaret? et quanto tandem grauius habendum est quod in iudicio subscribitur quam quod in epistola scribitur. quin tu me meismet factis, non alienis uerbis reuincis? ceterum eadem uia multi rei cuiusuis maleficii postulabuntur, si ratum futurum est quod quisque in epistola sua uel amore uel odio cuiuspiam scripserit. <q direct="unspecified">magum te scripsit Pudentilla: igitur magus es.</q> quid, si consulem me scripsisset: consul essem? quid enim, si pictorem, si medicum, quid denique, si innocentem? num aliquid horum putares idcirco, quod illa dixisset? nihil scilicet. atqui periniurium est ei fidem in peioribus <add>habere, cui in melioribus</add> non haberes, posse litteras eius ad perniciem, non posse ad salutem. <q direct="unspecified">sed</q> inquit <q direct="unspecified">animi <add>furens</add> fuit, efflictim te amabat.</q> concedo interim. num tamen omnes qui amantur magi sunt, si hoc forte qui amat scripserit? c<add>r</add>edo nunc quod Pudentilla me in eo tempore non amabat, siquidem id foras scripsit, quod palam erat mihi obfuturum. <milestone unit="section" n="80" /> postremo quid uis, sanam an insanam fuisse, dum scriberet? sanam dices? nihil ergo erat magicis artibus passa. insanam respondebis? nesciit ergo quid scribserit, eoque ei fides non habenda est; immo etiam, si fuisset insana, insanam se esse nescisset. nam ut absurde facit qui tacere se dicit, quod ibidem dicendo tacere sese non tacet <pb id="p.88" /> et ipsa professione quod profitetur infirmat, ita uel magis hoc repugnat: <q direct="unspecified">ego insanio,</q> quod uerum non est, nisi sciens dicit; porro sanus est, qui scit quid sit insania, quippe insania scire se non potest, non magis quam caecitas se uidere. igitur Pudentilla compos mentis fuit, si compotem mentis se non putabat. possum, si uelim, pluribus, sed mitto dialectica. ipsas litteras longe aliud clamantis et quasi dedita opera ad iudicium istud praeparatas et accommodatas recitabo. accipe tu et lege, usque dum ego interloquar.—</p> <p>Sustine paulisper quae secuntur; nam ad deuerticulum rei uentum est. adhuc enim, Maxime, quantum equidem animaduerti, nusquam mulier magiam nominauit, sed ordinem repetiuit eundem, quem ego paulo prius, de longa uiduitate, de remedio ualetudinis, de uoluntate nubendi, de meis laudibus, quas ex Pontiano cognouerat, de suasu ipsius, ut mihi potissimum nuberet.</p> <milestone unit="section" n="81" /> <p>Haec usque adhuc lecta sunt. superest ea pars epistulae, quae similiter pro me scripta in memet ipsum uertit cornua, ad expellendum a me crimen magiae sedulo <del status="unremarkable">o</del>missa memorabili laude Rufini uice<add>m</add> mutauit et ultro contrariam mihi opinionem quorundam Oeensium quasi mago quaesiuit. multa fando, Maxime, audisti, etiam plura legendo didicisti, non pauca experiendo comperisti: sed enim uersutiam tam insidiosam, tam admirabili scelere conflatam negabis te umquam cognouisse. quis Palamedes, qui<add>s</add> Sisyphus, quis denique Eurybates aut <pb id="p.89" /> Phrynondas talem excogitasset? omnes isti quos nominaui et si qui praeterea fuerunt dolo memorandi, si cum hac una Rufini fallacia contendantur, macc<del status="unremarkable">h</del>i prorsus et bucc<del status="unremarkable">h</del>ones uidebuntur. o mirum commentum! o subtilitas digna carcere et robore! quis credat effici potuisse, ut quae defensio fuerat, eadem manentibus eisdem litteris in accusationem transuerteretur? est hercule incredibile. sed hoc incredibile qui sit factum, probabo.</p> <milestone unit="section" n="82" /> <p>Obiurgatio erat matris ad filium, quod me, talem uirum qualem sibi praedicasset, nunc de Rufini sententia magum dictitaret. uerba ipsa ad hunc modum se habebant: <foreign lang="greek">*)apole/i+os ma/gos, kai\ e)gw\ u(p' au)tou= mema/geumai kai\ e)rw=. e)lqe\ toi/nun pro\s e)me/, e(/ws e)/ti swfronw=.</foreign> haec ipsa uerba Rufinus quae Graece interposui sola excerpta et ab ordine suo seiugata quasi confessionem mulieris circumferens et Pontianum flentem per forum ductans uulgo ostendebat, ipsas mulieris litteras illatenus qua dixi legendas praebebat, cetera supra et infra scribta occultabat; turpiora esse quam ut ostenderentur dictitabat: satis esse confessionem mulieris de magia cognosci. quid quaeris? uerisimile omnibus uisum; quae purgandi mei gratia scripta erant, eadem mihi immanem inuidiam apud imperitos conciuere. turbabat impurus hic in medio foro bacchabundus, epistulam saepe aperiens proquiritabat: <q direct="unspecified">Apuleius magus; dicit ipsa quae sentit et patitur; quid uultis amplius?</q> nemo erat qui pro me ferret ac sic <pb id="p.90" /> responderet: <q direct="unspecified">totam sodes epistulam cedo: sine omnia inspiciam, <add>a</add> principio ad finem perlegam. multa sunt, quae sola prolata calumniae possint uideri obnoxia. cuiauis oratio insimulari potest, si ea quae ex prioribus nexa sunt principio sui defrudentur, si quaedam ex ordine scriptorum ad lubidinem supprimantur, si quae simulationis causa dicta sunt adseuerantis pronuntiatione quam exprobrantis legantur.</q> haec et id genus ea quam merito tunc dici potuerunt; ipse ordo epistulae ostendat.</p> <milestone unit="section" n="83" /> <p>At tu, Aemiliane, recognosce, an et haec mecum testato descripseris: <foreign lang="greek">boulome/nhn ga/r me di' a(\s ei)=pon ai)ti/as gamhqh=nai, au)to\s e)/peisas tou=ton a)nti\ pa/ntwn ai(rei=sqai, qauma/zwn to\n a)/ndra kai\ spouda/zwn au)to\n oi)kei=on u(mi=n di' e)mou= poiei=sqai. nu=n de\ w(s kat</foreign><note place="unspecified" anchored="yes"><foreign lang="greek">h/g</foreign></note><foreign lang="greek">oroi h(mw=n kakoh/qeis se a)napei/qousin, ai)fni/dion e)ge/neto *)apole/i+os ma/gos, kai\ e)gw\ mema/geumai u(p' au)tou= kai\ e)rw=. e)lqe\ toi/nun pro\s e)me/, e(/ws e)/ti swfronw=.</foreign> <pb id="p.91" /></p> <p>Oro te, Maxime, si litterae ita, ut partim uocales dicuntur, etiam propriam uocem usurparent, si uerba ita, ut poetae aiunt, pinnis apta uulgo uolarent, nonne, cum primum epistolam istam Rufinus mala fide excerperet, pauca legeret, multa et meliora sciens reticeret, nonne tunc ceterae litterae sceleste se detineri proclamassent, uerba suppressa de Rufini manibus foras euolassent, totum forum tumultu complessent: <q direct="unspecified">se quoque a Pudentilla missas, sibi etiam quae dicerent mandata; improbo ac nefario homini per alienas litteras falsum facere temptanti nec auscultarent, sibi potius audirent; Apuleium magiae non accusatum a Pudentilla, sed accusante Rufino absolutum?</q> quae omnia etsi tum dicta non sunt, tamen nunc, cum magis prosunt, luce inlustrius apparent. patent artes tuae, Rufine, fraudes hiant, detectum mendacium est: ueritas olim interuersa nun<add>c</add> se fert et uelut alto barathro calumnia se mergit.</p> <milestone unit="section" n="84" /> <p>Ad litteras Pudentillae prouocastis: litteris uinco, quarum si uultis extremam quoque clausulam audire, non inuidebo. dic tu, quibus uerbis epistulam finierit mulier obcantata, uecors, amens, amans: <foreign lang="greek">*)egw\ ou)/te mema/geumai ou)/</foreign><del status="unremarkable"><foreign lang="greek">te</foreign></del><foreign lang="greek">t' e)rw=. th\n ei(marme/nhn e)kf.</foreign> etiamne amplius? <pb id="p.92" /> reclamat uobis Pudentilla et sanitatem suam a uestris calumniis quodam praeconio uindicat nubendi autem seu rationem seu necessitatem fato adscribit, a quo multum magia remota est uel potius omnino sublata. quae enim relinquitur uis cantaminibus et ueneficiis, si fatum rei cuiusque ueluti uiolentissimus torrens neque retineri potest neque impelli? igitur hac sententia sua Pudentilla non modo me magum, sed omnino esse magiam negauit. bene, quod integras epistolas matris Pontianus ex more adseruauit; bene, quod uos festinatio iudicii anteuortit, ne quid in istis litteris ex otio nouaretis. tuum hoc, Maxime, tuaeque prouidentiae beneficium est, quod a principio intellectas calumnias, ne corroborarentur tempore, praecipitasti et nulla<del status="unremarkable">m</del> impertita mora subneruiasti. finge nunc aliquid matrem filio secretis litteris de amore, uti adsolet, confessam. hocine uerum fuit, Rufine, hoc non dico pium, sed saltem humanum, prouulgari eas litteras et potissimum fili praeconio puplicari? sed sum<add>ne</add> ego insci<add>t</add>us, qui postulo, ut alienum pudorem conserues qui tuum perdideris?</p> <milestone unit="section" n="85" /> <p>Cur autem praeterita conqueror, cum non sint minus acerba praesentia? hocusque a uobis miserum istum puerum deprauatum, ut matris suae epistulas quas putat amatorias pro tribunali procons(ulari) recitet apud uirum sanctissimum Cl(audium) Maximum, ante has imp(eratoris) <pb id="p.93" /> Pii statuas filius matri suae pudenda exprobret stupra et amores obiectet? quis tam est mitis quin exacerbescat? tune, ultime, parentis tuae animum in istis scrutaris, oculos obseruas, suspiritus numeras, adfectiones exploras, tabulas intercipis, amorem reuincis? tune, quid in cubiculo agat, perquiris, ne mater tua non dico amatrix, sed ne omnino femina aest<add>imetur. nihil</add>ne tu in ea cogitas nisi unam parentis religionem? o infelix uterum tuum, Pudentilla, o sterilitas liberis potior, o infausti decem menses, o ingrati XIIII anni uiduitatis! uipera, ut audio, exeso matris utero in lucem proserpit atque ita parricidio gignitur: at enim tibi a filio iam adulto acerbiores morsus uiuenti et uidenti offeruntur. silentium tuum laniatur, pudor tuus carpitur, pectus tuum foditur, uiscera intima protrahuntur. hascine gratias bonus filius matri rependis ob datam uitam, ob adquisitam hereditatem, ob XIIII annorum longas alimonias? hiscine te patruus disciplinis erudiuit, ut, si compertum habeas filios tibi similes futuros, non audeas ducere uxorem? est ille poetae uersus non ignotus: <q direct="unspecified">odi puerulos praecoqui sapientia,</q> sed enim malitia praecoqui puerum quis non auersetur atque oderit, cum uideat uelut monstrum quoddam prius robustum scelere quam tempore, ante nocentem quam potentem, uiridi pueritia, cana malitia? uel potius hoc magis noxium, <pb id="p.94" /> quod cum uenia perniciosus est et nondum poenae, iam iniuriae sufficit—iniuriae dico? immo enim sceleri aduersum parentem nefando, immani, impetibili.</p> <milestone unit="section" n="86" /> <p>Athenienses quidem propter commune ius humanitatis ex captiuis epistulis Philippi Macedonis hostis sui unam epistulam, cum singulae publice legerentur, recitari prohibuerunt, quae erat ad uxorem Olympiadem conscripta; hosti potius pepercerunt, ne maritale secretum diuulgarent, praeferendum rati fas commune propriae ultioni. tales hostes aduersum hostem: tu qualis filius aduersum matrem. uides, quam similia contendam. tu tamen filius matris epistulas de amore, ut ais, scriptas in isto coetu legis, in quo si aliquem poetam lasciuiorem iubereris legere, profecto non auderes; pudore tamen aliquo impedirere. immo enim nunquam matris tuae litteras attigisses, si ullas alias litteras attigisses. at quam ausus es tuam ipsius epistulam legendam dare, quam nimis irreuerenter, nimis contumeliose et turpiter de matre tua scriptam, cum adhuc in eius sinu alerere, miseras clanculo ad Pontianum, scilicet ne semel peccasses ac tam bonum tuum factum optutu capesseret. miser, non intellegis iccirco patruum tuum hoc fieri passum, quod se hominibus purgaret, si ex litteris tuis nosceretur te etiam prius, quam ad eum commigrasses, etiam cum matri blandirere, tamen iam tum uolpionem et impium fuisse. <pb id="p.95" /> <milestone unit="section" n="87" /> ceterum nequeo in animum inducere tam stultum Aemilianum esse, ut arbitretur mihi litteras pueri et eiusdem accusatoris me<add>i</add> offuturas.</p> <p>Fuit et illa commenticia epistula neque mea manu scripta neque uerisimiliter conficta, qua uideri uolebant blanditiis a me mulierem sollicitatam. cur ego blandirem, si magia confidebam? qua autem uia ad istos peruenit epistula, ad Pudentillam scilicet per aliquem fidelem missa, ut in re tali accurari solet? cur praeterea tam uitiosis uerbis, tam barbaro sermone ego scriberem, quem idem dicunt nequaquam Graecae linguae imperitum? cur autem tam absurdis tamque tabernariis blanditiis subigitarem, quem idem aiunt uersibus amatoriis satis scite lasciuire? sic est profecto, cuiuis palam est: hic, qui epistulam Pudentillae Graecatiorem legere non potuerat, hanc ut suam facilius legit et aptius commendauit.</p> <p>Sed iam de epistulis satis dictum habebo, si hoc unum addidero: Pudentillam, quae scribserat dissimulamenti causa et deridiculi: <foreign lang="greek">e)lqe\ toi/nun, e(/ws e)/ti swfronw=,</foreign> post hasce litteras euocasse ad se filios et nurum, cum his ferme duobus mensibus conuersatam. dicat hic pius filius, quid in eo tempore sequius agentem uel loquentem matrem suam propter insaniam uiderit; neget eam rationibus uilliconum et upilionum et equisonum sollertissime subscripsisse; neget fratrem suum Pontianum grauiter ab ea monitum, ut sibi ab insidiis Rufini caueret; neget uere obiurgatum, quod litteras, quas ad eum miserat, uulgo circumtulisset nec tamen bona fide legisset; neget post <pb id="p.96" /> ista quae dixi matrem suam mihi apud uillam iam pridem condicto loco nubsisse. quippe ita placuerat, in suburbana uilla potius ut coniungeremur, ne ciues denuo ad sportulas conuolarent, cum haud pridem Pudentilla de suo quinquaginta milia nummum <add>in</add> populum expunxisset ea die, qua Pontianus uxorem duxit et hic puerulus toga est inuolutus, praeterea, ut conuiuiis multis ac molestiis supersederemus, quae ferme ex more nouis maritis obeunda sunt.</p> <milestone unit="section" n="88" /> <p>Habes, Aemiliane, causam totam, cur tabulae nubtiales inter me ac Pudentillam non in oppido sint, sed in uilla suburbana consignatae: ne quinquaginta milia nummum denuo profundenda essent nec tecum aut apud te cenandum. estne causa idonea? miror tamen, quod tu a<del status="unremarkable">m</del> uilla<del status="unremarkable">m</del> tantopere abhorreas, qui plerumque rure uersere. lex quidem Iulia de maritandis ordinibus nusquam sui ad hunc modum interdicit: <q direct="unspecified">uxorem in uilla ne ducito;</q> immo si uerum uelis, uxor ad prolem multo auspicatius in uilla quam in oppido ducitur, in solo uberi quam in loco sterili, in agri cespite quam in fori silice. mater futura in ipso materno si<add>nu</add> nubat, in segete adulta, super fecundam glebam, uel enim sub ulmo marita cubet, in ipso gremio terrae matris, inter suboles herbarum et propagines uitium et arborum germina. ibi et ille celeberrimus in comoediis uersus de proximo congruit: <foreign lang="greek">pai/dwn e)p' a)ro/tw| gnhsi/wn e)pi\ spora=|.</foreign> Romanorum etiam maioribus <pb id="p.97" /> Quintis et Serranis et multis aliis similibus non modo uxores, uerum etiam consulatus et dictaturae in agris offerebantur. cohibe<del status="unremarkable">b</del>am me in tam prolixo loco, ne tibi gratum faciam, si uillam laudauero.</p> <milestone unit="section" n="89" /> <p>De aetate uero Pudentillae, de qua post ista satis confidenter mentitus es, ut etiam sexaginta annos natam diceres nubsisse, de ea tibi paucis respondebo: nam <add>non</add> necesse est in re tam perspicua pluribus disputare.</p> <p>Pater eius natam sibi filiam more ceterorum professus est. tabulae eius partim tabulario publico partim domo adseruantur, quae iam tibi ob os obiciuntur. porrige tu Aemiliano tabulas istas: linum consideret, signa quae impressa sunt recognoscat, consules legat, annos computet, quos sexaginta mulieri adsignabat. probet quinque et quinquaginta: lustro mentitus sit. parum hoc est, liberalius agam,—nam et ipse Pudentillae multos annos largitus est, redonabo igitur uicissim decem annos— Mezentius cum Vlixe errauit: quinquaginta saltem annorum mulierem ostendat. quid multis? ut cum quadruplatore agam, bis duplum quinquennium faciam, uiginti annos semel detraham. iube, Maxime, consules computari: nisi fallor, inuenies nunc Pudentillae haud multo amplius <pb id="p.98" /> quadragensimum annum aetatis ire. o falsum audax et nimium, o mendacium uiginti annorum exilio puniendum. dimidio tanta, Aemiliane, mentiris, falsa audes sesquealtera. si triginta annos pro decem dixisses, posses uideri computationis gestu errasse, quos circulare debueris digitos adgessisse. cum uero quadraginta, quae facilius ceteris porrecta palma significantur, ea quadraginta tu dimidio auges, non potes<del status="unremarkable">t</del> digitorum gestu errasse, nisi forte triginta annorum Pudentillam ratus binos cuiusque anni consules numerasti.</p> <milestone unit="section" n="90" /> <p>Missa haec facio. uenio nunc ad ipsum stirpem accusationis, ad ipsam causam maleficii. respondeat Aemilianus et Rufinus, ob quod emolumentum, etsi maxime magus forem, Pudentillam carminibus et uenenis ad matrimonium pellexissem. atque ego scio plerosque reos alicuius facinoris postulatos, si fuisse quaepiam causae probarentur, hoc uno se tamen <del status="unremarkable">h</del>abunde defendisse, uitam suam procul ab huiusmodi sceleribus abhorrere nec id sibi obesse debere, quod uideantur quaedam fuisse ad maleficiundum inuitamenta; non enim omnia quae fieri pot<add>u</add>erint pro factis habenda, rerum uices uarias euenire: certum indicem cuiusque animum esse; qui semper eodem ingenio ad uirtutem uel malitiam moratus firmum argumentum <pb id="p.99" /> est accipiendi criminis aut respuendi. haec ego quamquam possim merito dicere, tamen uobis condono nec satis mihi duco, si me omnium quae insimulastis abunde purgaui, <add>ni</add>si nusquam passus sum uel exiguam suspicionem magiae consistere. reputate uobiscum, quanta fiducia innocentiae meae quantoque despectu uestri agam: si una causa uel minima fuerit inuenta, cur ego debuerim Pudentillae nubtias ob aliquod meum commodum appetere, si quamlibet modicum emolumentum probaueritis, ego ille sim Carmendas uel Damigeron uel † his Moses uel I<del status="unremarkable">oh</del>annes uel Apollobex uel ipse Dardanus uel quicumque alius post Zoroastren et Hostanen inter magos celebratus est.</p> <milestone unit="section" n="91" /> <p>Vide quaeso, Maxime, quem tumultum suscitarint, quoniam ego paucos magorum nominatim percensui. quid faciam tam rudibus, tam barbaris? doceam rursum haec et multo plura alia nomina in bybliothecis publicis apud clarissimos scriptores me legisse an disputem longe aliud esse notitiam nominum, aliud artis eiusdem communionem nec debere doctrinae instrumentum et eruditionis memoriam pro confessione criminis haberi an, quod multo praestabilius est, tua doctrina, Claudi Maxime, tuaque perfecta eruditione fretus contemnam stultis et impolitis <pb id="p.100" /> ad haec respondere? ita potius faciam: quid illi existiment, nauci non putabo; quod institui pergam disputare: nullam mihi causam fuisse Pudentillam ueneficiis ad nuptias prolectandi.</p> <p>Formam mulieris et aetatem ipsi ultro improbauerunt idque mihi uitio dederunt, talem uxorem causa auaritiae concupisse atque adeo primo dotem in congressu grandem et uberem rapuisse. ad haec, Maxime, longa oratione fatigare te non est consilium; nihil uerbis opus est, cum multo disertius ipsae tabulae loquantur, in quibus omnia contra, quam isti ex sua rapacitate de me quoque coniectauerunt, facta impraesentiarum et prouisa in posterum deprehendis: iam primum mulieris locupletissimae modicam dotem neque eam datam, sed tantum modo <add>creditam</add>, praeter haec ea condicione factam coniunctionem, nullis ex me susceptis liberis <add>si</add> uita demigrasset, uti dos omnis apud filios eius Pontianum et Pudentem maneret, sin uero uno unaue superstite diem suum obisset, uti tum diuidua pars dotis posteriori filio, reliqua prioribus cederet.</p> <milestone unit="section" n="92" /> <p>Haec, ut dico, tabulis ipsis docebo. fors fuat an ne sic quidem credat Aemilianus sola trecenta milia nummum scripta eorumque repetitionem filiis Pudentillae pacto datam. cape sis ipse tu manibus tuis tabulas istas, da impulsori tuo Rufino: legat, pudeat illum tumidi animi sui et ambitiosae mendicitatis; quippe ipse egens, nudus <pb id="p.101" /> CCCC milibus nummum a creditore acceptis filiam dotauit, Pudentilla locuples femina trecentis milibus dotis fuit contenta et maritum habet, et multis saepe et ingentibus dotibus spretis, inani nomine tantulae dotis contentum, ceterum praeter uxorem suam nihil computantem, omnem supellectilem cunctasque diuitias in concordia coniugii et mutuo amore ponentem. quamquam quis omnium uel exigue rerum peritus culpare auderet, si mulier uidua et mediocri forma, at non aetate mediocri, nubere uolens longa dote et molli condicione inuitasset iuuenem neque corpore neque animo neque fortuna paenitendum? uirgo formosa etsi sit oppido pauper, tamen <del status="unremarkable">h</del>abunde dotata est; affert quippe ad maritum nouum animi indolem, pulchritudinis gratiam, floris rudimentum. ipsa uirginitatis commendatio iure meritoque omnibus maritis acceptissima est; nam quodcumque aliud in dotem acceperis, potes, cum libuit, ne sis beneficio obstrictus, omne ut acceperas retribuere, pecuniam renumerare, mancipia restituere, domo demigrare, praediis cedere: sola uirginitas cum semel accepta est, reddi nequitur, sola apud maritum ex rebus dotalibus remanet. uidua autem qualis nuptiis uenit, talis diuortio digreditur; nihil affert inreposcibile, sed uenit iam ab alio praeflorata, certe tibi ad quae uelis minime docilis, non minus suspectans nouam domum quam ipsa iam ob unum diuortium suspectanda, siue illa morte amisit maritum, ut scaeui ominis mulier et infausti coniugii minime appetenda, seu repudio digressa est, utramuis

<pb id="p.102" /> habe<add>n</add>s culpam mulier, quae aut tam intolerabilis fuit, ut repudiaretur, aut tam insolens, ut repudiaret. ob haec et alia uiduae dote aucta procos sollicitant. quod Pudentilla quoque in alio marito fecisset, si philosophum spernentem dotis non rep<add>p</add>erisset.</p> <milestone unit="section" n="93" /> <p>Age uero, si auaritiae causa mulierem concupissem, quid mihi utilius ad possidendam domum eius fuit quam simultatem inter matrem et filios serere, alienare ab eius animo liberorum caritatem, quo liberius et artius desolatam mulierem solus possiderem? fuitne hoc praedonis? quod uos fingitis. ego uero quietis et concordiae et pietatis auctor, conciliator, fauisor non modo noua odia non serui, sed uetera quoque funditus extirpaui. suasi uxori meae, cuius, ut isti aiunt, iam uniuersas opes transuoraram, suasi, inquam, ac denique persuasi, ut filiis pecuniam suam reposcentibus, de qua supra dixeram, ut eam pecuniam sine mora redderet in praedis uili aestimatis et quanto ipsi uolebant, praeterea ex re familiari sua fructuosissimos agros et grandem domum opulente ornatam magnamque uim tritici et ordei et uini et oliui ceterorumque fructuum, seruos quoque haud minus CCCC, pecora amplius neque pauca neque abiecti pretii donaret, ut eos et ex ea parte quam tribuisset securos haberet et ad cetera hereditatis bona spe<del status="unremarkable">i</del> inuitaret. haec ergo ab inuita Pudentilla—patietur enim me, uti res fuit, ita dicere—aegre extudi, ingentibus precibus inuitae et <pb id="p.103" /> iratae extorsi, matrem filiis reconciliaui, priuignos meos primo hoc uitrici beneficio grandi pecunia auxi.</p> <milestone unit="section" n="94" /> <p>Cognitum hoc est tota ciuitate. Rufinum omnes execrati me laudibus tulere. uenerat ad nos, priusquam istam donationem perficeret, cum dissimili isto fratre suo Pontianus, pedes nostros aduolutus ueniam et obliuionem praeteritorum omnium postularat, flens et manus nostras osculabundus ac dicens paenitere quod Rufino et similibus auscultarit. petit postea suppliciter, uti se Lolliano quoque Auito C. V. purgem, cui haud pridem tirocinio orationis suae fuerat a me commendatus; quippe compererat ante paucos dies omnia me, ut acta erant, ad eum perscripsisse. id quoque a me impetrat. itaque acceptis litteris Carthaginem pergit, ubi iam prope exacto consulatus sui munere Lollianus Auitus te, Maxime, opperiebatur. <del status="unremarkable">h</del>is epistulis meis lectis pro sua eximia humanitate gratulatus Pontiano, quod cito <del status="unremarkable">h</del>errorem suum correxisset, rescripsit mihi per eum quas litteras, di boni, qua doctrina, quo lepore, qua uerborum amoenitate simul et iucunditate, prorsus ut <q direct="unspecified">uir bonus dicendi peritus.</q> scio te, Maxime, libenter eius litteras auditurum; et quide<add>m</add> si praelegam, mea uoce pronuntiabo. cedo tu Auiti epistulas, ut quae semper ornamento mihi fuerunt sint nunc etiam saluti. at tu licebit aquam sinas fluere; namque optimi uiri litteras ter et quater aueo quantouis temporis dispendio lectitare.— <pb id="p.104" /></p> <milestone unit="section" n="95" /> <p>Non sum nescius debuisse me post istas Auiti litteras perorare. quem enim laudatorem locupletiorem, quem testem uitae meae sanctiorem producam, quem denique aduocatum facundiorem? multos in uita mea Romani nominis disertos uiros sedulo cognoui, sed sum <del status="unremarkable">m</del>aeque neminem ammiratus. nemo est hodie, quantum mea opinio fert, alicuius in eloquentia laudis et spei, quin Auitus esse longe malit, si cu<add>m</add> eo se remota inuidia uelit conferre; quippe omnes fandi uirtutes paene diuersae in illo uiro congruunt. quamcumque ora<add>tio</add>nem struxerit Auitus, ita illa erit undique sui perfecte absoluta, ut in illa neque Cato grauitatem requirat neque Laelius lenitatem nec Gracchus impetum nec Caesar calorem nec <add>H</add>ortensius distributionem nec Caluus argutias nec parsimoniam Salustius nec opulentiam Cicero: prorsus, inquam, ne omnis persequar, si Auitum audias, neque additum quicquam uelis neque detractum neque autem aliquid commutatum.</p> <p>Video, Maxime, quam benigne audias, quae in amico tuo Auito recognosces. tua me comitas, ut uel pauca dicerem de eo, inuitauit. at non usque adeo tuae beniuolentiae indulgebo, ut mihi permittam iam propemodum fesso in causa prorsus ad finem inclinata de egregiis uirtutibus eius nunc demum incipere, quin potius eas integris uiribus et tempori libero seruem. <milestone unit="section" n="96" /> nunc enim mihi, quod aegre fero, a commemoratione tanti uiri ad pestes istas oratio reuoluenda est.</p> <p>Audesne te ergo, Aemiliane, cum Auito conferre? <pb id="p.105" /> quemme ille bonum uirum ait, cuius animi disputationem tam plene suis litteris collaudat, eum tu magiae maleficii criminis insectabere? an inuasisse me domum Pudentillae et concipilare bona eius tu magis dolere debes quam doluisset Pontianus, qui mihi ob paucorum dierum uestro scilicet instinctu ortas simultates etiam absenti apud Auitum satisfecit, qui mihi apud tantum uirum gratias egit? puta me acta apud Auitum, non litteras ipsius legisse. quid posses uel quas quis in isto negotio accusare? Pontianus ipse quod a matre donatum acceperat meo muneri acceptum ferebat, Pontianus me uitricum sibi contigisse intimis affectionibus laetabatur. quod utinam incolumis Carthagine reuertisset. uel, quoniam sic ei fuerat fato decretum, utinam tu, Rufine, supremum eius iudicium non impedisses. quas mihi aut coram aut denique in testamento gratias egisset. litteras tamen, quas ad me Carthagine<del status="unremarkable">m</del> uel iam adueniens ex itinere praemisit, quas adhuc ualidus, quas iam aeger, plenas honoris, plenas amoris, quaeso, Maxime, paulisper recitari sinas, ut sciat frater eius, accusator meus, quam in omnibus minor u<add>it</add>ae curriculum cum fratre optumae memoriae uiro<del status="unremarkable">c</del> currat.— <pb id="p.106" /></p> <milestone unit="section" n="97" /> <p>Audistine uocabula, quae mihi Pontianus frater tuus tribuerat me parentem suum, me dominum, me magistrum cum saepe alias, tum in extremo te<add>m</add>pore uitae uocans, postquam * * * ; tuas quoque paris epistolas promerem, si uel exiguam moram tanti putarem. potius testamentum illud recens tui fratris quamquam inperfectum tamen proferri cuperem, in quo mei officiosissime et honestissime meminit. quod tamen testamentum Rufinus neque comparari neque perfici passus est pudore perditae hereditatis, quam <add>praemium</add> paucorum mensium, quibus socer Pontiani fuit, magno quidem pretio noctium computarat. praeterea nescio quos Chaldaeos consuluerat, quo lucro filiam collocaret, qui, ut audio, utinam illud non uere respondissent, primum eius maritum in paucis mensibus moriturum; cetera enim de hereditate, ut adsolent, ad consulentis uotum confinxerunt. uerum, ut dii uoluere, quasi caeca bestia in cassum hiauit. Pontianus enim filiam Rufini male compertam non modo heredem non reliquit, sed ne honesto quidem legato impertiuit, quippe qui ei ad ignominiam lintea adscribi ducentorum fere denariorum iusserit, ut intellegeretur iratus potius aestimasse eam quam oblitus praeterisse. scribsit autem heredes tam hoc testamento quam priore, quod lectum est, matrem cum fratre, cui, ut uides, admodum puero eandem illam filiae suae machinam Rufinus admouet ac <pb id="p.107" /> mulierem aliquam multo natu maiorem, nuperrime uxorem fratris, misero puero obicit et obsternit.</p> <milestone unit="section" n="98" /> <p>A<del status="unremarkable">i</del>t ille puellae meretricis blandimentis et lenonis patris illectamentis captus et possessus, exinde ut frater eius animam edidit, relicta matre ad patruum commigrauit, quo facilius remotis nobis coepta perficerentur; fauet enim Rufino Aemilianus et prouentum cupit.—ehem, recte uos ammonetis: etiam suam spem bonus patruus temperat in isto ac fouet, qui sciat intestati pueri legitimum magis quam iustum heredem futurum. nollem hercule hoc a me profectum; non fuit meae moderationis tacitas omnium suspiciones palam abrumpere; male uos, qui sugge<add>s</add>sistis. plane quidem, si <del status="unremarkable">p</del>uerum uelis, multi mirantur, Aemiliane, tam repentinam circa puerum istum pietatem tuam, postquam frater eius Pontianus est mortuus, cum antea tam ignotus illi fueris, ut saepe ne in occursu quidem filium fratris tui de facie agnosceres. at nunc adeo patientem te ei praebes itaque eum indulgentia corrumpis, adeo ei nulla re aduersare, ut per haec suspicacioribus fidem facias. inuestem a nobis accepisti: uesticipem ilico reddidisti; cum a nobis regeretur, ad magistros itabat: ab iis nunc magna fugela in ganeum fugit, amicos serios aspernatur, cum adulescentulis postremissumis inter scorta et pocula puer hoc aeui conuiuium agitat. ipse domi tuae rector, ipse familiae dominus, ipse magister conuiuio; in ludo quoque gladiatorio frequens uisi<add>ta</add>tor nomina gladiatorum <pb id="p.108" /> et pugnas et uulnera plane quidem ut puer honestus ab ipso lanista docetur; loquitur nunquam nisi Punice et si quid adhuc a matre graecissat; enim Latine loqui neque uult neque potest. audisti, Maxime, paulo ante, pro nefas, priuignum meum, fratrem Pontiani, diserti iuuenis, uix singulas syllabas fringultientem, cum ab eo quaereres, dona<add>s</add>setne illis mater quae ego dicebam me adnitente donata.</p> <milestone unit="section" n="99" /> <p>Testor igitur te, Claudi Maxime, uosque, qui in consilio estis, uosque etiam, qui tribunal mecum adsistitis, haec damna et dedecora morum eius patruo huic et candidato illo socero adsignanda meque posthac boni consulturum, quod talis priuignus curae meae iugum ceruice excusserit, neque postea pro eo matri eius supplicaturum. nam, quod paenissime oblitus sum, nuperrime cum testamentum Pudentilla post mortem Pontiani filii sui in mala ualetudine scrib<del status="unremarkable">s</del>eret, diu sum aduersus illam renisus, ne hunc ob tot insignis contumelias, ob tot iniurias exheredaret; elogium grauissimum iam totum medius fidius perscriptum ut aboleret, impensis precibus oraui<del status="unremarkable">t</del>; postremo, ni impetrarem, diuersurum me ab ea comminatus sum: mihi hanc ueniam tribueret, malum filium beneficio uinceret, me inuidia omni liberaret. nec prius destiti quam ita fecit. doleo me huncce scrupulum Aemiliano dempsisse, <pb id="p.109" /> tam inopinatam rem ei indicasse. specta quaeso, Maxime, ut hisce auditis subito obstipuerit, ut oculos ad terram demiserit; enim longe sequius ratus fuerat, nec inmerito: mulierem filii contumeliis infectam, meis officiis deuinctam sciebat. de me quoque fuit quod timeret: quiuis uel aeque ut ego spernens hereditatis tamen uindicari de tam inofficioso priuigno non recusasset. haec praecipue sollicitudo eos ad accusationem mei stimulauit: hereditatem omnem mihi relictam falso ex sua auaritia coniectauere. soluo uos in praeteritum isto metu. namque animum meum neque hereditatis neque ultionis occasio potuit loco demouere. pugnaui cum irata matre pro priuigno malo uitricus, ueluti pater pro optimo filio aduersus nouercam, nec satis fuit, ni bonae uxoris prolixam liberalitatem circa me nimio plus aequo coercerem.</p> <milestone unit="section" n="100" /> <p>Cedo tu testamentum iam inimico filio a matre factum me, quem isti praedonem dicunt, uerba singula cum precibus praeeunte<del status="unremarkable">m</del>. rumpi tabulas istas iube, Maxime: inuenies filium heredem, mihi uero tenue nescio quid honoris gratia legatum, ne, si quid ei humanitus attigisset, nomen maritus in uxoris tabulis non haberem. cape ist<del status="unremarkable">a</del>ut matris tuae testamentum, uere hoc quidem inofficiosum; qui<add>d</add>ni? in quo obsequentissimum maritum exheredauit, inimicissimum filium scribsit heredem, immo enimuero non filium, sed Aemiliani spes et Rufini nuptias, set temulentum illud collegium, parasitos tuos. accipe, inquam, filiorum optime, et positis paulisper epistulis amatoriis matris lege potius testamentum: si quid quasi insana scripsit, hic reperies <pb id="p.110" /> et quidem mox a principio: <q direct="unspecified">Sicinius Pudens filius meus mihi heres esto.</q> fateor, qui ho<add>c</add> legerit insanum putabit. hicine filius heres, qui te in ipso fratris sui funere aduocata perditissimorum iuuenum manu uoluit excludere e domo quam ipsa donaueras, qui te sibi a fratre coheredem relictam grauiter et acerbe tulit, qui confestim te cum tuo luctu et maerore deseruit et ad Rufinum et Aemilianum de sinu tuo aufugit, qui <add>t</add>ibi plurimas postea contumelias dixit coram et adiuuante patruo fecit, qui nomen tuum pro tribunalibus uentilauit, qui pudorem tuum tuismet litteris conatus est publice dedecorare, qui maritu<add>m</add> tuum, quem elegeras, quem, ut ipse obiciebat, efflictim amabas, capitis accusauit? aperi quaeso, bone puer, aperi testamentum: facilius insaniam matris sic probabis.</p> <p>Quid abnuis, quid recusas, postquam sollicitudinem de hereditate materna reppulisti? at ego hasce tabulas, <milestone unit="section" n="101" /> Maxime, hic ibidem pro pedibus tuis abicio testorque me deinceps incuriosius habiturum, quid Pudentilla testamento suo scribat. ipse iam, ut libet, matrem suam de cetero exoret: mihi, ut ultra pro eo deprecer, locum non reliquit. ipse iam, ut <add>qui</add> sui potens ac uir acerbissimas litteras matri dictet, iram eius deleniat; qui potuit perorare, poterit exorare. mihi iam dudum satis est, si non modo crimina obiecta plenissime dilui, uerum etiam radicem iudicii huius, id est hereditatis quaesitae inuidiam, funditus sustuli. <pb id="p.111" /></p> <p>Illud etiam, <del status="unremarkable">c</del> ne quid omnium praeteream, priusquam peroro, falso obiectum reuincam. dixistis me magna pecunia mulieris pulcherrimum praedium meo nomine emisse. dico exiguum herediolum LX milibus nummum, id quoque non me, sed Pudentillam suo nomine emisse, Pudentillae nomen in tabulis esse, Pudentillae nomine pro eo agello tributum dependi. praesens est quaestor publicus, cui depensum est, Coruinius Celer, uir ornatus; adest etiam tutor auctor mulieris, uir grauissimus et sanctissimus, omni cum honore mihi nominandus, Cassius Longinus. quaere, Maxime, cuius emptionis auctor fuerit, quantulo pretio mulier locuples agellum suum praestinarit.—</p> <p><del status="unremarkable">testimonium Cassi Longini tutoris et Coruini Clementis quaestor(is)</del></p> <p>Estne ita ut dixi? uspiam in hac emptione nomen meum ascriptum est? num ipsum heredioli pretium inuidiosum est, num uel hoc saltem in me collatum?</p> <milestone unit="section" n="102" /> <p>Quid etiam est, Aemiliane, quod non te iudice refutauerim? quod pretium magiae meae repperisti? cur ergo Pudentillae animum ueneficiis flecterem? quod ut ex ea commodum caperem? uti dotem mihi modicam potius quam a<del status="unremarkable">m</del>mpla<add>m</add> diceret? o praeclara carmina. an ut eam dotem filiis suis magis restipularetur quam penes me sineret? quid addi ad hanc magiam potest? <pb id="p.112" /> an uti rem familiarem suam meo adhortatu pleramque filiis condonasset, quae nihil illis ante me maritum fuerat largita, mihi <add>nihil</add> quicquam impertiret? o graue ueneficium dicam an ingratum beneficium. an ut testamento, quod irata filio scribebat, filium potius, cui offensa erat, quam me, cui deuincta, heredem relinqueret? hoc quidem multis cantaminibus difficile impetraui. putate uos causam non apud Cl(audium) Maximum agere, uirum aequum et iustitiae pertinacem, sed alium aliquem prauum et saeuum iudicem substituite, accusationum fautorem, cupidum condem<del status="unremarkable">p</del>nandi: date ei quod sequatur, ministrate uel tantulam uerisimilem occasionem secundum uos pronuntiandi; saltim fingite aliquid, eminiscimini quod respondeatis, qui uos ita rogarit. et quoniam omnem conatum necesse est quaepiam causa praecedat, respondete qui Apuleium dicitis animum Pudentillae magicis illectamentis ad<del status="unremarkable">h</del>ortum, quid ex ea petierit, cur fecerit. formam eius uoluerat? negatis. diuitias saltim concupierat? negant tabulae dotis, negant tabulae donationis, negant tabulae testamenti, in quibus non modo non cupide appetisse, uerum etiam dure reppulisse liberalitatem suae uxoris <del status="unremarkable">h</del>ostenditur. quae igitur alia causa est? quid ommutuistis? quid tacetis? ubi illud libelli uestri atrox principium nomine priuigni mei form<del status="unremarkable">orm</del>atum: <q direct="unspecified">hunc ego, domine Maxime, <milestone unit="section" n="103" /> reum apud te facere institui?</q> quin igitur addis; <q direct="unspecified">reum magistrum, reum uitricum, reum deprecatorem?</q> sed quid deinde? <q direct="unspecified">plurimorum maleficiorum et manifestissimorum.</q> <pb id="p.113" /> cedo unum de plurimis, cedo dubium uel saltem obscurum de manifestissimis. ceterum ad haec, quae obiecistis, numera an binis uerbis respondeam. <q direct="unspecified">dentes sp<add>l</add>endidas:</q> ignosce munditiis. <q direct="unspecified">specula inspicis:</q> debet philosophus. <q direct="unspecified">uersus facis:</q> licet fieri. <q direct="unspecified">pisces exploras:</q> Aristoteles docet. <q direct="unspecified">lignum consecras:</q> Plato suadet. <q direct="unspecified">uxorem ducis:</q> leges iubent. <q direct="unspecified">prior natu is<add>ta</add> est:</q> solet fieri. <q direct="unspecified">lucrum sectatus es:</q> dotalis accipe, donationem recordare, testamentum lege. quae si omnia affatim retudi, si calumnias omnes refutaui, si me in omnibus non modo criminibus, uerum etiam maledictis procul a culpa <del status="unremarkable">philosophiae</del> tutus sum, si philosophiae honorem, qui mihi salute mea antiquior est, nusquam minui, immo contra ubique si cum septem pennis eum tenui: si haec, ut dico, ita sunt, possum securus existimationem tuam reuereri quam potestatem uereri, quod minus graue et uerendum mihi arbitror a<del status="unremarkable">c</del> procons(ule) damnari quam si a tam bono tamque emendato uiro improber.</p> <p>Dixi. <pb id="p.114" /> </p></body></text></TEI.2>

I wanted a full english translation of that last section

translate the latin text into english. Don't give me any other outputs like a summary. <pb id="p.102" /> habe<add>n</add>s culpam mulier, quae aut tam intolerabilis fuit, ut repudiaretur, aut tam insolens, ut repudiaret. ob haec et alia uiduae dote aucta procos sollicitant. quod Pudentilla quoque in alio marito fecisset, si philosophum spernentem dotis non rep<add>p</add>erisset.</p> <milestone unit="section" n="93" /> <p>Age uero, si auaritiae causa mulierem concupissem, quid mihi utilius ad possidendam domum eius fuit quam simultatem inter matrem et filios serere, alienare ab eius animo liberorum caritatem, quo liberius et artius desolatam mulierem solus possiderem? fuitne hoc praedonis? quod uos fingitis. ego uero quietis et concordiae et pietatis auctor, conciliator, fauisor non modo noua odia non serui, sed uetera quoque funditus extirpaui. suasi uxori meae, cuius, ut isti aiunt, iam uniuersas opes transuoraram, suasi, inquam, ac denique persuasi, ut filiis pecuniam suam reposcentibus, de qua supra dixeram, ut eam pecuniam sine mora redderet in praedis uili aestimatis et quanto ipsi uolebant, praeterea ex re familiari sua fructuosissimos agros et grandem domum opulente ornatam magnamque uim tritici et ordei et uini et oliui ceterorumque fructuum, seruos quoque haud minus CCCC, pecora amplius neque pauca neque abiecti pretii donaret, ut eos et ex ea parte quam tribuisset securos haberet et ad cetera hereditatis bona spe<del status="unremarkable">i</del> inuitaret. haec ergo ab inuita Pudentilla—patietur enim me, uti res fuit, ita dicere—aegre extudi, ingentibus precibus inuitae et <pb id="p.103" /> iratae extorsi, matrem filiis reconciliaui, priuignos meos primo hoc uitrici beneficio grandi pecunia auxi.</p> <milestone unit="section" n="94" /> <p>Cognitum hoc est tota ciuitate. Rufinum omnes execrati me laudibus tulere. uenerat ad nos, priusquam istam donationem perficeret, cum dissimili isto fratre suo Pontianus, pedes nostros aduolutus ueniam et obliuionem praeteritorum omnium postularat, flens et manus nostras osculabundus ac dicens paenitere quod Rufino et similibus auscultarit. petit postea suppliciter, uti se Lolliano quoque Auito C. V. purgem, cui haud pridem tirocinio orationis suae fuerat a me commendatus; quippe compererat ante paucos dies omnia me, ut acta erant, ad eum perscripsisse. id quoque a me impetrat. itaque acceptis litteris Carthaginem pergit, ubi iam prope exacto consulatus sui munere Lollianus Auitus te, Maxime, opperiebatur. <del status="unremarkable">h</del>is epistulis meis lectis pro sua eximia humanitate gratulatus Pontiano, quod cito <del status="unremarkable">h</del>errorem suum correxisset, rescripsit mihi per eum quas litteras, di boni, qua doctrina, quo lepore, qua uerborum amoenitate simul et iucunditate, prorsus ut <q direct="unspecified">uir bonus dicendi peritus.</q> scio te, Maxime, libenter eius litteras auditurum; et quide<add>m</add> si praelegam, mea uoce pronuntiabo. cedo tu Auiti epistulas, ut quae semper ornamento mihi fuerunt sint nunc etiam saluti. at tu licebit aquam sinas fluere; namque optimi uiri litteras ter et quater aueo quantouis temporis dispendio lectitare.— <pb id="p.104" /></p> <milestone unit="section" n="95" /> <p>Non sum nescius debuisse me post istas Auiti litteras perorare. quem enim laudatorem locupletiorem, quem testem uitae meae sanctiorem producam, quem denique aduocatum facundiorem? multos in uita mea Romani nominis disertos uiros sedulo cognoui, sed sum <del status="unremarkable">m</del>aeque neminem ammiratus. nemo est hodie, quantum mea opinio fert, alicuius in eloquentia laudis et spei, quin Auitus esse longe malit, si cu<add>m</add> eo se remota inuidia uelit conferre; quippe omnes fandi uirtutes paene diuersae in illo uiro congruunt. quamcumque ora<add>tio</add>nem struxerit Auitus, ita illa erit undique sui perfecte absoluta, ut in illa neque Cato grauitatem requirat neque Laelius lenitatem nec Gracchus impetum nec Caesar calorem nec <add>H</add>ortensius distributionem nec Caluus argutias nec parsimoniam Salustius nec opulentiam Cicero: prorsus, inquam, ne omnis persequar, si Auitum audias, neque additum quicquam uelis neque detractum neque autem aliquid commutatum.</p> <p>Video, Maxime, quam benigne audias, quae in amico tuo Auito recognosces. tua me comitas, ut uel pauca dicerem de eo, inuitauit. at non usque adeo tuae beniuolentiae indulgebo, ut mihi permittam iam propemodum fesso in causa prorsus ad finem inclinata de egregiis uirtutibus eius nunc demum incipere, quin potius eas integris uiribus et tempori libero seruem. <milestone unit="section" n="96" /> nunc enim mihi, quod aegre fero, a commemoratione tanti uiri ad pestes istas oratio reuoluenda est.</p> <p>Audesne te ergo, Aemiliane, cum Auito conferre? <pb id="p.105" /> quemme ille bonum uirum ait, cuius animi disputationem tam plene suis litteris collaudat, eum tu magiae maleficii criminis insectabere? an inuasisse me domum Pudentillae et concipilare bona eius tu magis dolere debes quam doluisset Pontianus, qui mihi ob paucorum dierum uestro scilicet instinctu ortas simultates etiam absenti apud Auitum satisfecit, qui mihi apud tantum uirum gratias egit? puta me acta apud Auitum, non litteras ipsius legisse. quid posses uel quas quis in isto negotio accusare? Pontianus ipse quod a matre donatum acceperat meo muneri acceptum ferebat, Pontianus me uitricum sibi contigisse intimis affectionibus laetabatur. quod utinam incolumis Carthagine reuertisset. uel, quoniam sic ei fuerat fato decretum, utinam tu, Rufine, supremum eius iudicium non impedisses. quas mihi aut coram aut denique in testamento gratias egisset. litteras tamen, quas ad me Carthagine<del status="unremarkable">m</del> uel iam adueniens ex itinere praemisit, quas adhuc ualidus, quas iam aeger, plenas honoris, plenas amoris, quaeso, Maxime, paulisper recitari sinas, ut sciat frater eius, accusator meus, quam in omnibus minor u<add>it</add>ae curriculum cum fratre optumae memoriae uiro<del status="unremarkable">c</del> currat.— <pb id="p.106" /></p> <milestone unit="section" n="97" /> <p>Audistine uocabula, quae mihi Pontianus frater tuus tribuerat me parentem suum, me dominum, me magistrum cum saepe alias, tum in extremo te<add>m</add>pore uitae uocans, postquam * * * ; tuas quoque paris epistolas promerem, si uel exiguam moram tanti putarem. potius testamentum illud recens tui fratris quamquam inperfectum tamen proferri cuperem, in quo mei officiosissime et honestissime meminit. quod tamen testamentum Rufinus neque comparari neque perfici passus est pudore perditae hereditatis, quam <add>praemium</add> paucorum mensium, quibus socer Pontiani fuit, magno quidem pretio noctium computarat. praeterea nescio quos Chaldaeos consuluerat, quo lucro filiam collocaret, qui, ut audio, utinam illud non uere respondissent, primum eius maritum in paucis mensibus moriturum; cetera enim de hereditate, ut adsolent, ad consulentis uotum confinxerunt. uerum, ut dii uoluere, quasi caeca bestia in cassum hiauit. Pontianus enim filiam Rufini male compertam non modo heredem non reliquit, sed ne honesto quidem legato impertiuit, quippe qui ei ad ignominiam lintea adscribi ducentorum fere denariorum iusserit, ut intellegeretur iratus potius aestimasse eam quam oblitus praeterisse. scribsit autem heredes tam hoc testamento quam priore, quod lectum est, matrem cum fratre, cui, ut uides, admodum puero eandem illam filiae suae machinam Rufinus admouet ac <pb id="p.107" /> mulierem aliquam multo natu maiorem, nuperrime uxorem fratris, misero puero obicit et obsternit.</p> <milestone unit="section" n="98" /> <p>A<del status="unremarkable">i</del>t ille puellae meretricis blandimentis et lenonis patris illectamentis captus et possessus, exinde ut frater eius animam edidit, relicta matre ad patruum commigrauit, quo facilius remotis nobis coepta perficerentur; fauet enim Rufino Aemilianus et prouentum cupit.—ehem, recte uos ammonetis: etiam suam spem bonus patruus temperat in isto ac fouet, qui sciat intestati pueri legitimum magis quam iustum heredem futurum. nollem hercule hoc a me profectum; non fuit meae moderationis tacitas omnium suspiciones palam abrumpere; male uos, qui sugge<add>s</add>sistis. plane quidem, si <del status="unremarkable">p</del>uerum uelis, multi mirantur, Aemiliane, tam repentinam circa puerum istum pietatem tuam, postquam frater eius Pontianus est mortuus, cum antea tam ignotus illi fueris, ut saepe ne in occursu quidem filium fratris tui de facie agnosceres. at nunc adeo patientem te ei praebes itaque eum indulgentia corrumpis, adeo ei nulla re aduersare, ut per haec suspicacioribus fidem facias. inuestem a nobis accepisti: uesticipem ilico reddidisti; cum a nobis regeretur, ad magistros itabat: ab iis nunc magna fugela in ganeum fugit, amicos serios aspernatur, cum adulescentulis postremissumis inter scorta et pocula puer hoc aeui conuiuium agitat. ipse domi tuae rector, ipse familiae dominus, ipse magister conuiuio; in ludo quoque gladiatorio frequens uisi<add>ta</add>tor nomina gladiatorum <pb id="p.108" /> et pugnas et uulnera plane quidem ut puer honestus ab ipso lanista docetur; loquitur nunquam nisi Punice et si quid adhuc a matre graecissat; enim Latine loqui neque uult neque potest. audisti, Maxime, paulo ante, pro nefas, priuignum meum, fratrem Pontiani, diserti iuuenis, uix singulas syllabas fringultientem, cum ab eo quaereres, dona<add>s</add>setne illis mater quae ego dicebam me adnitente donata.</p> <milestone unit="section" n="99" /> <p>Testor igitur te, Claudi Maxime, uosque, qui in consilio estis, uosque etiam, qui tribunal mecum adsistitis, haec damna et dedecora morum eius patruo huic et candidato illo socero adsignanda meque posthac boni consulturum, quod talis priuignus curae meae iugum ceruice excusserit, neque postea pro eo matri eius supplicaturum. nam, quod paenissime oblitus sum, nuperrime cum testamentum Pudentilla post mortem Pontiani filii sui in mala ualetudine scrib<del status="unremarkable">s</del>eret, diu sum aduersus illam renisus, ne hunc ob tot insignis contumelias, ob tot iniurias exheredaret; elogium grauissimum iam totum medius fidius perscriptum ut aboleret, impensis precibus oraui<del status="unremarkable">t</del>; postremo, ni impetrarem, diuersurum me ab ea comminatus sum: mihi hanc ueniam tribueret, malum filium beneficio uinceret, me inuidia omni liberaret. nec prius destiti quam ita fecit. doleo me huncce scrupulum Aemiliano dempsisse, <pb id="p.109" /> tam inopinatam rem ei indicasse. specta quaeso, Maxime, ut hisce auditis subito obstipuerit, ut oculos ad terram demiserit; enim longe sequius ratus fuerat, nec inmerito: mulierem filii contumeliis infectam, meis officiis deuinctam sciebat. de me quoque fuit quod timeret: quiuis uel aeque ut ego spernens hereditatis tamen uindicari de tam inofficioso priuigno non recusasset. haec praecipue sollicitudo eos ad accusationem mei stimulauit: hereditatem omnem mihi relictam falso ex sua auaritia coniectauere. soluo uos in praeteritum isto metu. namque animum meum neque hereditatis neque ultionis occasio potuit loco demouere. pugnaui cum irata matre pro priuigno malo uitricus, ueluti pater pro optimo filio aduersus nouercam, nec satis fuit, ni bonae uxoris prolixam liberalitatem circa me nimio plus aequo coercerem.</p> <milestone unit="section" n="100" /> <p>Cedo tu testamentum iam inimico filio a matre factum me, quem isti praedonem dicunt, uerba singula cum precibus praeeunte<del status="unremarkable">m</del>. rumpi tabulas istas iube, Maxime: inuenies filium heredem, mihi uero tenue nescio quid honoris gratia legatum, ne, si quid ei humanitus attigisset, nomen maritus in uxoris tabulis non haberem. cape ist<del status="unremarkable">a</del>ut matris tuae testamentum, uere hoc quidem inofficiosum; qui<add>d</add>ni? in quo obsequentissimum maritum exheredauit, inimicissimum filium scribsit heredem, immo enimuero non filium, sed Aemiliani spes et Rufini nuptias, set temulentum illud collegium, parasitos tuos. accipe, inquam, filiorum optime, et positis paulisper epistulis amatoriis matris lege potius testamentum: si quid quasi insana scripsit, hic reperies <pb id="p.110" /> et quidem mox a principio: <q direct="unspecified">Sicinius Pudens filius meus mihi heres esto.</q> fateor, qui ho<add>c</add> legerit insanum putabit. hicine filius heres, qui te in ipso fratris sui funere aduocata perditissimorum iuuenum manu uoluit excludere e domo quam ipsa donaueras, qui te sibi a fratre coheredem relictam grauiter et acerbe tulit, qui confestim te cum tuo luctu et maerore deseruit et ad Rufinum et Aemilianum de sinu tuo aufugit, qui <add>t</add>ibi plurimas postea contumelias dixit coram et adiuuante patruo fecit, qui nomen tuum pro tribunalibus uentilauit, qui pudorem tuum tuismet litteris conatus est publice dedecorare, qui maritu<add>m</add> tuum, quem elegeras, quem, ut ipse obiciebat, efflictim amabas, capitis accusauit? aperi quaeso, bone puer, aperi testamentum: facilius insaniam matris sic probabis.</p> <p>Quid abnuis, quid recusas, postquam sollicitudinem de hereditate materna reppulisti? at ego hasce tabulas, <milestone unit="section" n="101" /> Maxime, hic ibidem pro pedibus tuis abicio testorque me deinceps incuriosius habiturum, quid Pudentilla testamento suo scribat. ipse iam, ut libet, matrem suam de cetero exoret: mihi, ut ultra pro eo deprecer, locum non reliquit. ipse iam, ut <add>qui</add> sui potens ac uir acerbissimas litteras matri dictet, iram eius deleniat; qui potuit perorare, poterit exorare. mihi iam dudum satis est, si non modo crimina obiecta plenissime dilui, uerum etiam radicem iudicii huius, id est hereditatis quaesitae inuidiam, funditus sustuli. <pb id="p.111" /></p> <p>Illud etiam, <del status="unremarkable">c</del> ne quid omnium praeteream, priusquam peroro, falso obiectum reuincam. dixistis me magna pecunia mulieris pulcherrimum praedium meo nomine emisse. dico exiguum herediolum LX milibus nummum, id quoque non me, sed Pudentillam suo nomine emisse, Pudentillae nomen in tabulis esse, Pudentillae nomine pro eo agello tributum dependi. praesens est quaestor publicus, cui depensum est, Coruinius Celer, uir ornatus; adest etiam tutor auctor mulieris, uir grauissimus et sanctissimus, omni cum honore mihi nominandus, Cassius Longinus. quaere, Maxime, cuius emptionis auctor fuerit, quantulo pretio mulier locuples agellum suum praestinarit.—</p> <p><del status="unremarkable">testimonium Cassi Longini tutoris et Coruini Clementis quaestor(is)</del></p> <p>Estne ita ut dixi? uspiam in hac emptione nomen meum ascriptum est? num ipsum heredioli pretium inuidiosum est, num uel hoc saltem in me collatum?</p> <milestone unit="section" n="102" /> <p>Quid etiam est, Aemiliane, quod non te iudice refutauerim? quod pretium magiae meae repperisti? cur ergo Pudentillae animum ueneficiis flecterem? quod ut ex ea commodum caperem? uti dotem mihi modicam potius quam a<del status="unremarkable">m</del>mpla<add>m</add> diceret? o praeclara carmina. an ut eam dotem filiis suis magis restipularetur quam penes me sineret? quid addi ad hanc magiam potest? <pb id="p.112" /> an uti rem familiarem suam meo adhortatu pleramque filiis condonasset, quae nihil illis ante me maritum fuerat largita, mihi <add>nihil</add> quicquam impertiret? o graue ueneficium dicam an ingratum beneficium. an ut testamento, quod irata filio scribebat, filium potius, cui offensa erat, quam me, cui deuincta, heredem relinqueret? hoc quidem multis cantaminibus difficile impetraui. putate uos causam non apud Cl(audium) Maximum agere, uirum aequum et iustitiae pertinacem, sed alium aliquem prauum et saeuum iudicem substituite, accusationum fautorem, cupidum condem<del status="unremarkable">p</del>nandi: date ei quod sequatur, ministrate uel tantulam uerisimilem occasionem secundum uos pronuntiandi; saltim fingite aliquid, eminiscimini quod respondeatis, qui uos ita rogarit. et quoniam omnem conatum necesse est quaepiam causa praecedat, respondete qui Apuleium dicitis animum Pudentillae magicis illectamentis ad<del status="unremarkable">h</del>ortum, quid ex ea petierit, cur fecerit. formam eius uoluerat? negatis. diuitias saltim concupierat? negant tabulae dotis, negant tabulae donationis, negant tabulae testamenti, in quibus non modo non cupide appetisse, uerum etiam dure reppulisse liberalitatem suae uxoris <del status="unremarkable">h</del>ostenditur. quae igitur alia causa est? quid ommutuistis? quid tacetis? ubi illud libelli uestri atrox principium nomine priuigni mei form<del status="unremarkable">orm</del>atum: <q direct="unspecified">hunc ego, domine Maxime, <milestone unit="section" n="103" /> reum apud te facere institui?</q> quin igitur addis; <q direct="unspecified">reum magistrum, reum uitricum, reum deprecatorem?</q> sed quid deinde? <q direct="unspecified">plurimorum maleficiorum et manifestissimorum.</q> <pb id="p.113" /> cedo unum de plurimis, cedo dubium uel saltem obscurum de manifestissimis. ceterum ad haec, quae obiecistis, numera an binis uerbis respondeam. <q direct="unspecified">dentes sp<add>l</add>endidas:</q> ignosce munditiis. <q direct="unspecified">specula inspicis:</q> debet philosophus. <q direct="unspecified">uersus facis:</q> licet fieri. <q direct="unspecified">pisces exploras:</q> Aristoteles docet. <q direct="unspecified">lignum consecras:</q> Plato suadet. <q direct="unspecified">uxorem ducis:</q> leges iubent. <q direct="unspecified">prior natu is<add>ta</add> est:</q> solet fieri. <q direct="unspecified">lucrum sectatus es:</q> dotalis accipe, donationem recordare, testamentum lege. quae si omnia affatim retudi, si calumnias omnes refutaui, si me in omnibus non modo criminibus, uerum etiam maledictis procul a culpa <del status="unremarkable">philosophiae</del> tutus sum, si philosophiae honorem, qui mihi salute mea antiquior est, nusquam minui, immo contra ubique si cum septem pennis eum tenui: si haec, ut dico, ita sunt, possum securus existimationem tuam reuereri quam potestatem uereri, quod minus graue et uerendum mihi arbitror a<del status="unremarkable">c</del> procons(ule) damnari quam si a tam bono tamque emendato uiro improber.

This is the Apology of Apuleius. Give me a summary of his defense and what we learn about magic in the ancient roman world from this text.

philosophical pursuits

unpack theurgy and religious practices. then cite me chapter and verse on precursors in Plato and other philosophers Apuleius might have read or cites

What other sources should I read for understanding Apuleius's philosophical and ritual interests?

Summarize Apuleius in The Golden Ass on the rites of Isis Book XI:1-4 The vision of Isis Afew hours later I woke in sudden terror and saw the moon’s orb at the full, shining with dazzling brilliance, emerging from the sea. I knew that cloaked in the silent mysteries of nocturnal darkness, the supreme Goddess exercises her greatest power; her guidance governs human affairs; not only cattle and wild creatures but even lifeless things being quickened by her power and her light’s divine favour; all individual bodies on land, in sea or air, waxing with her as she waxes, and waning in obedience to her waning. Now fate seemed sated with the magnitude and frequency of my sufferings, and offered me hope, though late, of deliverance, and I determined on praying to the powerful image of the Goddess before me. I swiftly shook off sluggish sleep and rose happy and eager. Wishing to purge myself I ran at once to the sea to bathe, plunging my head seven times under the waves since divine Pythagoras declared that number especially fitting for religious rites. Then, my face wet with tears, I prayed to the Great Goddess: ‘Queen of Heaven, whether you are known as bountiful Ceres, the primal harvest mother, who, delighted at finding your daughter Proserpine again, abolished our primitive woodland diet, showed us sweet nourishment, and now dwell at Eleusis; or heavenly Venus, who at the founding of the world joined the sexes by creating Love, propagating the human race in endless generation, and worshipped now in the sea-girt sanctuary of Paphos; or Diana, Apollo’s sister, you who relieve the pangs of countless childbirths with your soothing remedies, venerated now at Ephesus; or dread Proserpine herself, she of the night-cries, who triple-faced combats the assault of spirits shutting them from earth above, who wanders the many sacred groves, propitiated by a host of rites; oh, light of woman, illuminating every city, nourishing the glad seed with your misty radiance, shedding that light whose power varies with the passage of the sun; in whatever aspect, by whatever name, with whatever ceremony we should invoke you, have mercy on me in the depths of my distress, grant good fortune, give me peace and rest after cruel tribulation. Let the toil, the dangers I’ve endured suffice. Rid me of this foul four-footed form, restore me to the sight of my own people; make me the Lucius I once was. Or if I may not live, if I have offended some deity who hounds me with inexorable savagery, grant me the gift of death.’ When I had poured out my prayers, ending them in pitiful lamentation, my fainting spirit sank back, once more engulfed in sleep. I had scarcely closed my eyes when a divine apparition appeared, rising from the depths of the sea, her face worthy to be adored by the gods themselves. Slowly she rose, till her whole body was in view, shaking her self free of the brine to stand before me, a radiant vision. If the poverty of human speech allows me, if the goddess herself grants me a wealth of verbal inspiration, I shall try to describe her marvellous beauty to you. Firstly her long thick hair in tapering ringlets was loosely spread over her divine neck and shoulders, and her head was crowned with a complex garland of interwoven flowers of every kind. At the centre, over her brow, a flat disc like a mirror or rather a moon-symbol shone with brilliant light. Coiled vipers reared from the right and left of her coronet which was bristling with erect ears of corn. Her multi-coloured robe was of finest linen, gleaming here pure white, here a saffron yellow, there flaming rose-red, with a woven border flowing with flowers and fruit, and what dazzled me most of all was her jet-black cloak with its full sheen, wrapped gleaming about her, slung from the left shoulder, knotted at the breast, and sweeping over her right hip. It hung in sweetly undulating complex folds down to a tasselled fringe, and along its borders and over its surface fell a scatter of glittering stars, round a full moon at the centre breathing fiery rays. And she bore a host of emblems. In her right hand she held the sistrum, a strip of bronze curved in a loop, with small rods across its width that made a tinkling noise as her forearm shook to a triple beat. From her left hand hung a boat-shaped vessel of gold, an asp with tumescent neck rearing to strike from the outer point of its handle. Her ambrosial feet wore slippers woven from palm-leaves, emblems of victory. And in such guise, exuding all the sweet scents of Arabia, she deigned to address me with celestial voice: Book XI:5-6 The Goddess commands ‘Behold, Lucius, here I am, moved by your prayer, I, mother of all Nature and mistress of the elements, first-born of the ages and greatest of powers divine, queen of the dead, and queen of the immortals, all gods and goddesses in a single form; who with a gesture commands heaven’s glittering summit, the wholesome ocean breezes, the underworld’s mournful silence; whose sole divinity is worshipped in differing forms, with varying rites, under many names, by all the world. There, at Pessinus, the Phrygians, first-born of men, call me Cybele, Mother of the Gods; in Attica, a people sprung from their own soil name me Cecropian Minerva; in sea-girt Cyprus I am Paphian Venus; Dictynna-Diana to the Cretan archers; Stygian Proserpine to the three-tongued Sicilians; at Eleusis, ancient Ceres; Juno to some, to others Bellona, Hecate, Rhamnusia; while the races of both Ethiopias, first to be lit at dawn by the risen Sun’s divine rays, and the Egyptians too, deep in arcane lore, worship me with my own rites, and call me by my true name, royal Isis. I am here in pity for your misfortunes, I am here as friend and helper. Weep no more, end your lamentations. Banish sorrow. With my aid, your day of salvation is at hand. So listen carefully to my commands. From time immemorial the day born of this night has been dedicated to my rites: on this coming day the winter storms cease, the ocean’s stormy waves grow calm, and my priests launch an untried vessel on the now navigable waters, and dedicate it to me as the first offering of the trading season. You must await this ceremony with a mind neither anxious nor irreverent. The high-priest, at my command, will carry in procession a garland of roses fastened to the sistrum in his hand. Don’t hesitate to join the crowd and, trusting in my protection, push your way towards the priest, then as if you wished to kiss his hand pluck gently at the roses with your mouth, and so at once throw off that wretched form of the most detestable of creatures. And have faith in my power to oversee the execution of my orders, for at this very moment when I am here with you I am with my priest too telling him, in dream, what he must do. When I wish, the heaving crowd will part before you, and amidst the joyous rites and wild festivity no one will shrink from your unseemly shape, nor treat your sudden change of form as sinister and level charges at you out of spite. Remember one thing clearly though, and keep it locked deep within your heart: the life that is left to you, to the final sigh of your last breath, is pledged to me. It is right that all your days be devoted to she whose grace returns you to the world of men. Under my wing, you will live in happiness and honour, and when your span of life is complete and you descend to the shades, even there, in the sphere beneath the earth, you will see me, who am now before you, gleaming amidst the darkness of Acheron, queen of the Stygian depths; and dwelling yourself in the Elysian fields, you will endlessly adore me and I will favour you. Know too that if by sedulous obedience, dutiful service, and perfect chastity you are worthy of my divine grace, I and I alone can extend your life beyond the limits set by fate.’ Book XI:7-11 The festival begins So the holy revelation ended, and the invincible Goddess withdrew into her own being. Instantly I was freed from sleep and leapt up, bathed in sweat, with feelings of fear and joy. Filled with utter amazement at this clear manifestation of the Great Goddess’s presence, I splashed myself with sea-water, reviewing intently her series of potent commands. Soon the dark shades of night were dispelled, a golden sun arose, and at once a crowd of triumphant believers thronged the streets. Not only was I, in my secret joy, but the whole world seemed filled with such happiness that the creatures, the skies, the very houses themselves seemed to radiate joy from their shining faces. For now a serene and sunlit morning, on the heels of yesterday’s frost, with its spring warmth enticed the birds to sing in sweet harmony, and charm with their happy greetings the Queen of the Stars; the Mother of the Seasons, the Mistress of the Universe. Even the trees, both the orchard trees that bear fruit and those simply content to give shade, gleaming with buds and roused by the southerly breeze, waved their branches gently, murmuring with a soft rustling sound, for the winter gales had ceased, the angry swell of the waves had subsided, and a calm sea now lapped the shore. The heavens too, free of the cloudy night, shone clear and naked with the splendour of their true light. Now the vanguard of the grand procession slowly appeared, its participants in holiday attire each in finery of their choosing. One wore a soldier’s belt; another’s boots, spear and cloak proclaimed him a huntsman; another was dressed as a woman in a silk dress with gilded sandals and curly wig, and walked in a mincing manner; yet another looked like a gladiator in helmet and greaves with shield and sword. There was a magistrate it seemed with the purple toga and rods of office; and there a philosopher with a goatee beard, in a cloak with a staff and woven sandals. Here were a brace of long poles, one a fowler’s with his bird-lime, the other a fisherman’s with line and hooks. Behold a tame bear dressed as a housewife, borne in a sedan chair; and look, an ape in a Phrygian straw hat and saffron robe, dressed as the shepherd lad Ganymede and waving a golden cup. And lastly an ass, wings glued to its shoulders, with a decrepit old man on its back, a Bellerophon and his Pegasus, enough to split your sides. But behind these laughter-loving crowd-pleasers wandering all over the place, the procession proper was readying itself to celebrate the Goddess who saves. At its head went women in gleaming white, garlanded with the flowers of spring, rejoicing in their varied burdens, scattering blossoms along the path where the sacred gathering would pass; others had shining mirrors fastened to their backs to show their obedience to the goddess who would follow; or they bore ivory combs and feigned to shape and dress the Goddess’s royal hair; while others sprinkled the streets with pleasant balsam and fragrances. There followed a throng of men and women, carrying every means of shedding light, such as torches, lamps and wax-candles to honour the source of the celestial stars. Now, musicians with pipes and flutes appeared, playing pure melodies, pursued by a fine choir of chosen youths, gleaming in their snow white holiday robes and singing a delightful hymn, composed by a talented poet aided by the Muses, whose words acted as prelude to the Greater Vows to come. Here were the temple pipers of the great god Serapis too, playing their traditional anthem on slanting flutes extending close to the right ear. And then the heralds passed, warning the people openly to clear a path for the holy procession. A mighty throng of men and women of every age and rank, initiates of the sacred mysteries, poured on behind, their linen robes shining radiantly, the women’s hair in glossy coils under transparent veils, the men’s heads closely shaved and glistening, the earthly stars of the great rite. And each one shook a sistrum of bronze or silver or sometimes gold, giving out a shrill tinkling sound. The foremost priests of the cult came next, in white linen, drawn tight across their chests and hanging to their feet, carrying the distinctive emblems of the powerful gods. The first held a glittering lamp, not like the lamps we use to light our nocturnal feasts but shaped like a golden boat with a tall flame flaring from its central vent. The second priest carried an altar-top, that is, a source of help, its name auxilia derived from the auxiliary aid the Great Goddess brings. Then the third approached, holding on high a branch of palm its leaves of fine gold, and a caduceus, like Mercury. A fourth showed a cast of a left hand with fingers extended, a symbol of justice, since the left hand’s natural clumsiness, lack of quickness and dexterity, is more appropriate to justice than the right; and he carried a little golden vessel shaped like a woman’s breast, from which he poured milk as a libation. The fifth held a winnowing fan woven from twigs of gold not willow, and a sixth priest bore an amphora. Behind them came the gods deigning to walk on human feet, firstly Anubis that dread messenger between the powers above and the powers beneath the earth, with a face one side black the other gold, his jackal’s neck erect, bearing a caduceus in his left hand, and a green palm-branch in his right. In his footsteps a priest with proud and measured step carried a statue on his shoulders, a cow seated upright; the cow being a fruitful symbol of the divine Mother of all. Another bore a basket containing secret implements, concealed objects of great sanctity, while a third fortunate priest carried an ancient image of the Great Goddess in the lap of his robe, not in the shape of any beast wild or tame, or bird or human being, but inspiring reverence in its skilled working by its very strangeness, being the ineffable symbol somehow of a deeper sacredness, to be cloaked in awful silence, formed as it was of gleaming gold after this manner: it took the form of a little hollow urn, its surface engraved with Egyptian hieroglyphics, with a rounded base, an extended spout opened slightly like a beak, and a broad curving handle at the opposite side extending backwards deeply from which an asp, coiled in a knot, reared its scaly swollen neck on high. Book XI:12-15 The ass transformed And now the blessing the ever-kindly Goddess had promised me drew near, and the priest appeared the keeper of my fate, my true salvation. He carried in his right hand, adorned as she had commanded, a sistrum for the goddess with a garland of roses for me, a fitting garland of victory indeed, since after enduring such toils, and escaping such perils, I would now conquer that Fortune who had savaged me so cruelly. But though filled with sudden joy I refrained from galloping forward in unrestrained delight, since I rightly feared that the peaceful onward movement of the procession might be halted at the fierce onrush of a quadruped. So, with unhurried, near-human steps, I slowly and gently wriggled through the crowd which made way, doubtless due to divine intervention, and thus moved softly within. Now the priest, who I could see remembered the orders he had received in dream, though he still marvelled at the actual event that fulfilled the prophecy, halted at once and of himself stretched out his hand, and held the rose-garland level with my lips. My heart leapt with a rapid beat, and I trembled as I tore with eager mouth at the glistening wreath woven of lovely roses, which greedy for the outcome promised I greedily devoured. Nor did the Goddess’ divine promise fail, for on the instant my ugly bestial form slipped from me. First the coarse hair fell from my body then my dense hide grew thin, my sagging paunch grew trim, the soles of my feet sprouted toes through their hooves, my hands were no longer feet but reached out in a proper manner, my long neck shrank, my head and face rounded, my huge ears shrank back to their former size, my craggy teeth reduced to a human scale, and what had tormented me most of all, my tail, existed no more. The onlookers marvelled, and the priests paid reverence to the evident power of the mighty Goddess, to her magnificence which confirmed my nocturnal vision, and to the ease of my transformation. They stretched their arms towards heaven, and clearly, with one voice, bore witness to her wondrous beneficence. As for me, I stood speechless, utterly dumfounded, rooted to the spot, unable to grasp with my mind so sudden and great a joy, lost for what I might begin to say, where to find utterance for this rediscovered voice, what auspicious speech might serve to inaugurate use of my re-found tongue, what fine words could express my gratitude to so powerful a goddess. But the high-priest, through some divine revelation, had learnt of all my miseries, and though he himself was moved by the strangeness of the miracle swiftly signalled for me to be given a piece of linen to cover myself, for once the ass’s wretched hide had vanished from me, I had clenched my thighs together and covered myself with my hands, to grant as much decent natural protection as a naked man can find. Now one of the faithful swiftly doffed his outer tunic and covered me hastily, while the high-priest, still startled, gazed at me with a kindly and exalted expression, saying: ‘Lucius, after suffering many labours, buffeted by Fortune’s mighty tempests, by the fierce winds of fate, you reach at last the harbour of Peace, the altar of Mercy. Neither your birth and rank, nor your fine education, brought you any aid, as on youth’s rash and slippery paths you plunged into servile pleasures and reaped the perverse rewards of ill-starred curiosity. Yet blind Fortune while tormenting you with imminent danger, has brought you from the throes of evil chance to blessed happiness. Let her vent her rage and fury now on some other object of her cruelty, for hostile fate finds no opening against those whose lives our royal Goddess renders free to serve her. How could those bandits, wild beasts, servitude, the windings of savage journeys that ended where they began, the fear of death renewed each day, how could all they serve Fortune’s evil turn, for now you are under the wing of an all-seeing Providence, who with the splendour of her light illumines all the gods. Wear a happier face, to match the white robe you wear now, and join the procession of the saving Goddess with a joyful and conquering step. Let the unbelieving bear witness, and understand their errant ways. Behold, Lucius, freed from his former troubles, delighting in the favour of mighty Isis, triumphing over fate. And to be more secure, enlist in the protection of this holy cadre, to whose oath of obedience you were but now summoned, Dedicate yourself to the commands of our sect, accept the burden of your own free will; for once you begin to serve the Goddess, you will know the fruits of freedom more completely.’ Book XI:16-19 Lucius regained Drawing a deep breath after this inspired utterance, the high-priest fell silent, while I joined the sacred procession and marched along behind the holy emblems, famous now to all, and conspicuous, the subject of their nods and pointing fingers. The whole crowd spoke of me: ‘There’s the man who was turned back into a human being by the august powers of the omnipotent goddess. How happy he is, by Hercules, thrice blessed, who no doubt through the purity and loyalty of his past life has earned such astounding favour from heaven that he was, as it were, reborn and accepted at once into her holy service.’ Meanwhile amidst the tumult of the festive celebrations we had slowly progressed towards the seashore, and arrived at the very place where as an ass I had been stabled the previous day. There, once the emblems of the gods had been properly disposed, the high-priest consecrated a finely-crafted ship decorated with marvellous Egyptian hieroglyphics. Taking a lighted torch, an egg, and some sulphur, he uttered solemn prayers with reverent lips, and purified the ship thoroughly, dedicating it, and naming it for the Goddess. The shining sail of this happy vessel bore an inscription, its letters woven in gold, the text of a prayer for prosperous sailing throughout the new season. The mast of smooth pine was raised now, tall and splendid, the flag at its tip conspicuous from afar; gold-leaf glittered from the stern which was shaped like Isis’ sacred goose; while the whole hull of highly-polished citron-wood gleamed pale. Then the crowd of priests and laity alike vied in loading the vessel with winnowing fans spread with spices and the like and poured libations of milk and grain over the waves. Once the ship had received a wealth of gifts and auspicious prayers, the mooring ropes were loosed and she was given to the waters, accompanied by a gentle breeze that rose in greeting. And when she was so far out to sea we could no longer see her clearly, the priests took up their burdens again and set out joyfully for the shrine, in the same fine and orderly procession as before. Arriving at that place, the high-priest and the bearers of the holy emblems, and those initiates privy already to the sacred inner sanctuary of the Goddess, were admitted into that hidden chamber, where the lifelike statues were arranged in proper order. Then one of the throng, whom they all called the Secretary, standing by the door, summoned the shrine-bearers, the pastophori, as that sacred college were named, as if calling them to an assembly. Then from a high dais he read aloud from a book, Latin prayers for the mighty Emperor’s health, for the Knights, the Senate and the Roman People, the ships, and mariners, under the sway of our world-wide Empire. Then in Greek, according to the Greek ritual, he uttered the formula ‘ploeaphesia’, meaning that ships could now be launched. That his words were well-received by all was confirmed by the ensuing acclamation of the crowd. Then, filled with joy, the people bearing green twigs, sacred branches, and garlands they had gathered, kissed the feet of the goddess, whose statue made of silver stood on the temple steps, before scattering to their own homes. As for me, my thoughts would not allow me to stray a finger’s breadth from that place, but meditating on my past misfortunes, I gazed intently on that image of the Goddess. Meanwhile winged Rumour had not tarried in her swift flight, but spread the news, of the beneficent Goddess’s notable kindness to me and my own good fortune, everywhere, even throughout my own city. At once my servants, friends, blood-relatives ceased mourning for my supposed death and, delighted at the unexpected tidings and bringing various gifts, hastened to see one risen from the darkness to the light. I too was cheered at meeting with those again whom I’d relinquished hope of ever seeing, receiving their kind offerings gratefully, since they’d brought enough in their generosity to relieve me of any want. I spoke with each of them in turn, as I should, narrating my former troubles and present joy, then swiftly returned to that meditation on the Goddess which was my chief delight. I took a room in the temple precincts, and set up house there, and though serving the Goddess as layman only, as yet, I was a constant companion of the priests and a loyal devotee of the great deity. No moment of rest, not a night, passed without some admonishing visitation from her. She urged me again and again to become an initiate to her rites for which I had long been destined, but though willing and eager to obey I was held back by religious awe, since I knew from careful study that the rules of her order were harsh, those regarding abstinence and chastity demanding, and how one must always, with care and circumspection, guard against the countless vicissitudes of life. Despite my sense of urgency, and though I thought again and again of these matters, somehow I still delayed. Book XI:20-23 Preparations for initiation One night I dreamed the high-priest appeared to me, his arms full of gifts. When I asked the meaning of these offerings he replied that they were things of mine from Thessaly, and that my servant Candidus was here too. On waking I reflected on my vision for hours, wondering what it portended, having no servant of that name. Yet, whatever the dream might presage, I felt certain from the gifts I would know profit, and so was happily expectant of some fortunate event as I waited for the doors of the shrine to open. The bright white sanctuary curtains were drawn, and we prayed to the august face of the Goddess, as a priest made his ritual rounds of the temple altars, praying and sprinkling water in libation from a chalice filled from a spring within the walls. When the service was finally complete, at the first hour of the day, just as the worshippers with loud cries were greeting the dawn light, the servants I had left behind me in Hypata after Photis condemned me to my sad wanderings, suddenly appeared. Hearing the news they had even brought my horse, sold to various buyers but identifiable by the markings on his back and regained. And then it was that I marvelled at my prophetic dream, whose promise of good had not only been confirmed but also the retrieval of my white horse, foretold in the dream-servant’s name of Candidus. From then on I became ever more solicitous in my constant attendance on the deity, believing that my present blessings were a guarantee of future good. Moreover, day by day, my desire for holy orders intensified, and time and again I entreated the high-priest to hasten my initiation into the mysteries of the sacred night. But he, being a grave man, remarkable for his close observance of the strictest religious discipline, restrained my insistence gently and kindly, as parents will restrain their children’s unripe urges, calming my natural eagerness with a comforting expectation of good to come. He told me the proper day for a person’s initiation is always marked by a sign from the Goddess, that the officiating priest was likewise indicated by her, and even the costs of the ceremony to be defrayed. He advised me to suffer the delay with reverence and patience, since over-eagerness and disobedience were faults to be guarded against assiduously, and neither to hang back when called nor advance myself when not. None of his order had been so wrong-minded, so determined on their own destruction, as to dare to take office rashly or sacrilegiously, and without the Goddess’ direct command, and thereby to commit a deadly sin. The gates of the underworld and the guardianship of life are both in her hands, he said, and the rites of initiation are akin to a willing death and salvation through her grace. Indeed, those whose term of life was drawing to its close, who already stood on the last threshold of light, if the sect’s unspoken mysteries could be safely entrusted to them, were often summoned by the power of the Goddess to be in a manner reborn through her grace and set again on a path of renewed life. I too, he suggested, should bow likewise to heavens’ decree, even though I had been destined for and called long since to the blessed service of the Goddess by clear and evident signs of that great deity’s favour. And I should, as the priests did, abstain from unholy and forbidden foods, so as to enter more deeply into the secret mysteries of the purest of faiths. Thus spoke the high-priest, and, patient in my obedience, I performed my tasks each day at celebrations of the holy rites, zealously, diligently, in calm tranquility and laudable silence. Nor did the Great Goddess’s saving goodness fail me, nor did she torment me with long delay. One dark night, in commands as clear as day, she proclaimed that the hoped-for time had arrived, when she would grant me my dearest wish. She told me what resources must be found for the ceremony, and decreed that her high-priest, Mithras, who she explained was linked to me celestially by a certain conjunction of the planets, would himself perform the rite. These and other kind decrees of the Great Goddess raised my spirits, and before the light of day shone I shook off sleep and hastening to the high-priest’s rooms I met and greeted him at the entrance. I was set on demanding my initiation more vigorously than ever, believing it was now my due, but the instant he saw me he pre-empted my plea, saying: ‘Ah, Lucius, how blessed, how fortunate you are, that the august deity so strongly favours you in her benevolence. Why do you linger here in idleness when the day has come which you’ve longed and prayed for endlessly, when at the divine command of the many-titled Goddess these very hands of mine will introduce you to the most sacred mysteries of her religion.’ Then that most generous of men took my arm and led me to the doors of the vast temple, and when he had opened them according to the ritual prescribed, and then performed the morning sacrifice, he brought from the inner sanctuary various books written in characters strange to me. Some shaped like creatures represented compressed expressions of profound concepts, in others the tops and tails of letters were knotted, coiled, interwoven like vine-tendrils to hide their meaning from profane and ignorant eyes. From these books he read aloud for me the details of what was needed for my initiation. At once I set about acquiring those things myself or procuring them zealously through friends, while sparing no expense. Then the high-priest escorted by a band of devotees led me to the nearest baths, saying the occasion required it. When I had bathed according to the custom, he asked favour of the gods, and purified me by a ritual cleansing, sprinkling me with water. Then in the early afternoon he led me to the shrine again, and placed me at the Goddess’ feet. He gave me certain orders too sacred for open utterance then, with all the company as witnesses, commanded me to curb my desire for food for the ten days following, to eat of no creature, and drink no wine. I duly observed all this with reverence and restraint, and now came the evening destined for my appearance before the Goddess. The sun was setting, bringing twilight on, when suddenly a crowd flowed towards me, to honour me with sundry gifts, in accord with the ancient and sacred rite. All the uninitiated were ordered to depart, I was dressed in a new-made robe of linen and the high-priest, taking me by the arm, led me into the sanctuary’s innermost recess. And now, diligent reader, you are no doubt keen to know what was said next, and what was done. I’d tell you, if to tell you, were allowed; if you were allowed to hear then you might know, but ears and tongue would sin equally, the latter for its profane indiscretion, the former for their unbridled curiosity. Oh, I shall speak, since your desire to hear may be a matter of deep religious longing, and I would not torment you with further anguish, but I shall speak only of what can be revealed to the minds of the uninitiated without need for subsequent atonement, things which though you have heard them, you may well not understand. So listen, and believe in what is true. I reached the very gates of death and, treading Proserpine’s threshold, yet passed through all the elements and returned. I have seen the sun at midnight shining brightly. I have entered the presence of the gods below and the presence of the gods above, and I have paid due reverence before them. Book XI:24-27 The initiate of Isis When dawn came and the ceremony was complete, I emerged wearing twelve robes as a sign of consecration, sacred dress indeed though nothing stops me from speaking of it, since a host of people were there and saw me. As instructed, I stood on a wooden dais placed at the centre of the holy shrine, before the statue of the Goddess, conspicuous in my fine elaborately embroidered linen. The precious outer cloak hung from shoulder to ankle, so that I was wrapped around with creatures worked in various colours: here Indian serpents, there Hyperborean gryphons, winged lions of that distant region of the world. The priests call this garment the Olympian Stole. I held a burning torch in my right hand, and my head was gracefully garlanded with a wreath of gleaming palm leaves projecting outwards like rays of light. Adorned thus in the likeness of the Sun, and standing there like a statue, the curtains suddenly being opened, I was exposed to the gaze of the crowd who strayed around me. That day my initiation into the mysteries was marked, as a festive occasion, by a splendid feast among a convivial gathering. On the next day, the third, a similar ritual ceremony was performed, with a sacred breakfast bringing an official end to the proceedings. I stayed at the temple a few days longer, enjoying the ineffable pleasure of gazing on the Goddess’s sacred image, bound to her by an act of beneficence I could never repay. But finally, as instructed by her, for it was only with immense difficulty that I could sever the ties born of my fervent longing for her, I paid my debts of gratitude at last, in accordance with my small means if not in full, and began to prepare for my journey home. I ended my stay by prostrating myself before her, washing the Goddess’ feet with my welling tears, as I prayed to her, gulping my words, my voice broken by repeated sobbing: ‘O holy and eternal saviour of humankind, ever-bountiful in cherishing mortal beings, bringing a mother’s sweet affections to the miseries of the wretched. No day, no night, not even an instant passes empty of your beneficence, you who protect men on land and sea, who extend your saving hand and dispel life’s tempests, quelling Fortune’s storms, untwisting the inextricable windings of Fate, restricting the planets’ harmful aspects. The powers above adore you, the powers below pay you reverence. You set the globe spinning, fuel the sun, command the universe and press Tartarus beneath our feet. You the stars obey; for you the seasons turn, in you the deities rejoice, and you it is that all the elements serve. At your order breezes sigh, clouds yield nourishment, seeds quicken and seedlings grow. The birds flying in the sky, the wild beasts that prowl the mountains, the serpents that lurk underground, the very monsters of the deep tremble at your power. But my eloquence is unfit to sing your praises; my wealth of words too meagre to render proper sacrifice, my voice too weak to express my reverence for your majesty, nor would a thousand tongues in as many mouths and an eternal flow of inexhaustible speech suffice. I must therefore try to do the sole thing the poor but devout can do, and keep the memory of your divine face always in my thoughts, and the vision of your sacred presence forever in my heart.’ Ending this prayer to the power on high, I embraced Mithras my priest and now my spiritual father, and clasping his neck and kissing him again and again begged him to forgive my inability to repay his great kindnesses to me as he deserved. Then, after lingering a long while in renewed expressions of thanks, I at last set out to re-visit my ancestral home after so long away, yet hastily, for after a few days stay I swiftly gathered my things and, at the Great Goddess’s command, took ship for Rome . Blown by favouring winds, I soon arrived safely at Portus Augustus, near Ostia, and taking a fast carriage reached the holy city, in the evening of December the 13th, the Ides of December. My most pressing business was to visit the temple of royal Isis, the Great Goddess, in the Campus Martius where she was worshipped with utmost reverence under the name of Isis Campensis, and pray to her there daily. A newcomer to that shrine, but an initiate of her sect, I was a constant presence there. When the mighty Sun had circled the zodiac and a year had gone, the ever-vigilant Goddess who kindly watched over me, once more troubled my sleep and spoke again of rites and initiation. Since I had long been hers, I wondered what new task she was prompting, what new future she foretold, yet while I was debating in my own mind, and searching my conscience with the help of the priests, I suddenly realised that I had not yet been introduced to the mysteries of invincible Osiris, the great god who is the mighty father of the gods. Though his rites of initiation were still quite distinct, his godhead and worship were linked, even joined, to that of Isis . I should thus have realised that I was being sought after as a servant of his great divinity as well. The issue was not long in doubt, for the following night I had a vision in which an initiate dressed in white linen brought ivy-wreaths and thyrsi, with things that must be nameless, and placed these various objects on my household altar then, seated in my chair, ordered me to arrange a sacred feast. In order evidently to help me know him again by a sure sign of identity, his left ankle was slightly twisted, and he walked with a hesitant limp. My cloud of doubt was lifted by this clear manifestation of the god’s own wishes, and after the morning prayers for the Goddess were complete, I at once began to ask about me, with utmost zeal, as to whether any there exactly resembled him of my dream. Confirmation came immediately, when I caught sight of one of the pastophori who not only limped like the man in my vision, but also was alike in his dress and appearance. I later learned he was called Asinius Marcellus, a name not inappropriate to my own transformation. Without pausing for an instant I approached him, and indeed he was not surprised by our ensuing conversation since he himself had been ordered in a similar manner to preside over my initiation. In his dream, the previous night, he had been arranging garlands for Osiris when he heard from the great god’s own oracular mouth, which speaks each man’s fate, that a man of Madauros was being sent to him, that the man was poor but the priest must perform his rites of initiation, since by the god’s aid, the man would win fame by his studies and the priest himself a fine recompense. Book XI:28-30 And of Osiris Though pledged to initiation, the meagreness of my funds delayed the ceremony, much to my disappointment. The cost of my voyage had consumed my modest legacy, and Rome proved much more expensive than the provinces. Hindered by dire poverty, I felt tormented, like a sacrificial victim caught, as the proverb says, ‘between the altar-stone and the knife.’ Yet the god’s insistence weighed on me, and after suffering his troublesome and frequent promptings which ended in a peremptory command, I sold the shirt from my back and scraped together the sum required. ‘Surely,’ the god said, when issuing his final order, ‘you’d not hesitate to pawn your rags to fund your idle pleasures, so why now, on the brink of a vital act, do you brood on a state of poverty which will bring not a single regret?’ I made my preparations, again went without meat for a ten day period, and shaved my head, after which I was initiated into the nocturnal mysteries of the supreme god, and confidently enacted the holy rites of his worship too. Thus I was consoled for my enforced stay in Rome, and since I practised law, pleading in Latin not Greek, my small funds were favourably increased by the warming breath of Success. Not long afterwards, I was again presented in a dream with the sudden and startling demand from the deities for a yet a third initiation. Greatly surprised and puzzled, I pondered their orders in my mind. What did the gods mean by this new and strange design? What was it that, despite my two previous initiations, still remained to be accomplished? Perhaps the priests had erred or omitted something in those ceremonies. I even began to hold misgivings as to their good faith. But while tossed on this stormy sea of speculation, anxious in the extreme, a kindly apparition, in a midnight visitation, instructed me as follows,: ‘Fear nothing from this long train of ceremonies, for nothing previously was done in error. Rather be happy, rejoice that the deities think you worthy, and exult that you will experience thrice what others scarcely dream of undergoing once, and so consider yourself eternally blessed. Moreover in your case a third performance of the rites is essential, since the garments of the goddess you wore in the provinces are stored in her temple, and you lack them here in Rome to perform your worship on holy days, or don those sacred robes when commanded. Therefore to enjoy health, happiness and good fortune, delight in divine instruction and be initiated once more.’ Once the persuasive force of this divine dream had registered with me, I neither ignored the matter nor procrastinated, but swiftly told the priest of my vision. Then I once more submitted to the abstention from meat required, adding of my own will to the ten days prescribed by the enduring tradition, and met the cost of all the preparations and equipment required with no regard for my actual resources, rather without stint from pure religious zeal. Yet I felt not a moment’s regret for all the effort and expense, since heaven favoured me through its beneficent grace with a steady income from my practice of the law. Finally, a few days later, Osiris, greatest of the gods, highest among the greatest, mightiest among the highest, lord of the mightiest, appeared to me in dream, and not in some semblance other than his own, but greeting me face to face, in sacred utterance urging me to win fame as now in the courts through my advocacy, without fear of the slanders provoked by my assiduous study of the laws of Rome. Furthermore, I was not to serve him as a minor member of the flock, but as one his college of pastophori, the shrine-bearers, and a member of the quinquennial council. Once again then I shaved my head completely, and not hiding my baldness covertly, but displaying it proudly wherever I passed, I performed with joy the duties of that venerable priesthood, founded in the days of Sulla.

I didn't want you to talk about other texts. I want a detailed summary of the passage I just pasted in above.

Create a list of latin vocabulary for understanding magic drawn from Apologia. Give etymological and philosophical contexts for these terms

I like this format but add a quotation or two from apologia so the reader can see the term in action

Unpack this quote with a close reading of related passages from Apologia that bring out the concept of magic as natural philosophy “Magia est scientia naturalium rerum, quam nos philosophiam dicimus.” ("Magic is the knowledge of natural things, which we call philosophy.")—Apologia, Section 26

Give me some more quotations in latin from these related passages on magic as natural philosophy, with english translation and explanation of philosophical contexts

Give me a vocabulary list of latin terms from the Isis section of Golden Ass

Give me more vocabulary from the same text

Give me a list of objects related to magical practice and initiation rights in the works of apuleius with a citation of the passage where we find the term and an explanation of the linguistic and philosophical contexts

Give me a summary of the plot of the golden ass as it concerns magic and philosophy

give me 100 prompts for exploring video game ideas in various genres based on the works of apuleius and what his texts reveal about magic, law and initiation in the ancient world.

Let's try writing a text adventure (just the plot, not the code, for starters) based on Apuleius's Golden Ass

Write some scenes for a text adventure game adaptation of golden ass. Text only no code. Include ways the character's decision will impact their traits and future plot events.

This is an outline. Write the first few scenes.

Fund example sentences from the Apologia with magic related vocabulary that can illuminate different ways of using case endings and explain the linguistic and syntactical contexts

Translate the Medea poem from Ovid and give me a breakdown of magic related vocabulary

Give me other examples of magic related Latin vocabulary that can be drawn from Ovid and cite me chapter and verse